Konuşma Özgürlüğü Bir Maliyet Taşır: Mozambik’te Gençlerin Sesi

Bir grup insan barışçıl bir protesto sırasında; onlardan biri mikrofon ve bir tabela tutuyor. Fotoğraf: Stephanie Douglas. Nijerya. Pexels üzerinden. Pexels Lisansı.

Mozambik’te [it] ifade özgürlüğü, Bilgi Hakkı Kanunu ile düzenlenen, nr. 34/2014, [pt, aksi işaret edilmedikçe aşağıdaki bağlantılar gibi] Mozambik Cumhuriyeti Anayasının 48. Maddesi tarafından güvence altına alınan anayasal bir haktır. Ancak birçok genç için kamuoyu önünde yolsuzluk, eşitsizlik, güvenlik güçlerinin şiddeti veya hesap verebilirlik hakkında konuşmak; demokratik vaadin günlük deneyim arasındaki boşluğu ortaya çıkaran, riskli bir faaliyet olmaya devam ediyor.

Müzikte bu çelişki en belirgin biçimde ortaya çıkıyor. Son iki on yılda hip-hop [it], özellikle Maputo’da [it] kentsel bağlamdaki gençlerin sosyal eleştiris için ayrıcalıklı bir alana dönüştü. Bir müzik türünden çok, bir kuşağın kaygılarının arşive dönüştü; bu kuşak bir yandan 1990’ların başlarından itibaren çok partililıkla karakterlenen bir politikanın demokratikleşmesi içinde büyüdü, öbür yandan ise genç işsizliği ve ekonomik eşitsizlikler nedeniyle FRELIMO [it] Özgürleştirme Cephesi tarafından yönetilen kamu kurumlarına olan güvenini giderek kaybetti.

Sözel anlatılar aracılığıyla GPRO gibi gruplar ve Azagaia gibi sanatçılar, vatandaşların günlük hayatını çevirebilen bir dil yarattı, ancak son zamanlarda kurumsal alanlarda eleştiriler aldı. Azagaia’nın “O ciclo da Censura” adlı şarkıda sorduğu soru belki de güncel: “Bu ülkede ifade özgürlüğü var diyen kim? Bu, yalnızca bir sanatçı provokasyonu değil; aynı zamanda kimin, ne hakkında ve hangi sonuçlarla konuşabileceğini belirleyen malî ve siyasal koşullar üzerine bir düşünce.”

Yeni vatandaşlık biçimleri

Mozambikli gençler siyasal katılıma yeni biçimler icat etti. Uzun yıllar boyunca vatandaşlık, partilere ve devlet örgütlerine sıkı sıkıya bağlanmış olsa da, bugün FÓRUM MULHER gibi feminist kolektifler, yerel yönetimleri izleyen dijital platformlar, kültürel birlikler ve sanatsal girişimler aracılığıyla da kendini gösteriyor. Bu dönüşüm, siyasal katılımanın seçimlerle sınırlı kalmamasını istemeyen ve kamu işlerine sürekli olarak katılma hakkını savunan bir kuşağı ortaya koyuyor.

Bu yeni katılım biçimleri, ancak çoğu zaman, protestoları kamu düzenine yönelik bir tehdit olarak görmeye devam eden otorite modelleriyle çatışıyor. En çarpıcı olaylardan biri 2016’da, feminist örgütlerin kamu okullarında mini etek giymenin yasaklanmasına karşı sokağa çıkınca yaşandı. Önlem, cinsel tacize bir yanıt olarak sunulmuştu, ancak öğrencilerin kıyafetlerinin, dayanmaları gereken şiddetin nedeni olduğu ima ediliyordu.

Kızları saldıranlar yerine sorumlu tutarak bu konu, çok daha derin bir şeyi ortaya koydu: kadınların kendi kimliklerini belirleme hakkı ve kadın bedeninin kontrolü için mücadele. Gösteriler sırasında İspanyol aktivist Eva Anadón Moreno, protestoya katıldığı için tutuklandı ve ardından Mozambik’ten sürüldü.

Sessizlik de politiktir

Son yıllarda sansür nadiren açık yasaklar biçiminde ortaya çıkıyor. Çoğu zaman bunun yerine korku, ekonomik güvencesizlik ve öz-sansür biçiminde kendini gösteriyor. 2010 yılında yapılan bir röportajda Azagaia, Mozambik’te ifade özgürlüğünün başlıca engelini mutlaka polisin vatandaşların kapısına yaptığı bir saldırı değil, ekonomik bir bağımlılık olarak görüyordu. İş olanaklarının büyük kısmı doğrudan veya dolaylı olarak gücü elinde bulunduran yapılarla olan ilişkilere bağlıysa, kamu eleştirisi, sahip olunan o azici şeyi kaybetmek anlamına gelebilir.

Pratikte bu gerçeklik, söylenebileceği gibi bir “susturma ekonomisi” üretiyor. Muhabirler belirli konulardan kaçınıyor, sanatçılar sözlerini yumuşatıyor, kamu görevlileri görüşlerini ortaya koymaktan çekiniyor ve genç aktivistler sözlerin pahalıya patlayabileceğini öğreniyor. Öte yandan özgürlük yalnızca hukuki bir mesele olmaktan çıkıp hayatta kalma meselesine dönüşüyor. Bu yüzden bu bağlamda protesto müziği özel bir politik değere sahip. Kolektif susturmayı kırıyor ve adaletsizlikle dil, bellek ve dayanışmanın buluştuğu bir öz-farkındalık topluluklarını büyütüyor.

İfade özgürlüğünün yanılsaması.

Mozambik Anayasası, tüm vatandaşlar için ifade ve görüş özgürlüğü hakkını garanti ediyor. Oysa bir demokrasi yalnızca yazılı hakların varlığıyla ölçülmez; aynı zamanda bu hakların kullanılmasını sağlayan gerçek koşullarla da ölçülür. Özgürlüğün yanılsaması işte bu çelişkidir: Vatandaşlardan özgürce konuşma gücüne sahip olduklarına inanmaları istenirken, kamusal alanda yer almak isteyenleri sınırlayan gayriresmî gözetim, damgalama ve dışlama mekanizmaları işliyor. Her şeyi sesli olarak yasalamaya gerek yok; yeterince yüksek dissidenans maliyetini korumak yeterli, tıpkı telekomünikasyon tarifelerinin maliyetine göre artışı gibi.

Bu bağlamda gençlerin megafonları bu ikiliği simgeliyor. Tarihsel olarak marjinalleştirilen sesleri yükselterek güç önünde daha görünür kılıyorlar. Bir sanatçının, aktivistin veya genç kolektivinin ne kadar büyük bir kapasiteye sahipse, o kadar fazla tehdit, dezenformasyon ve ekonomik yalıtıma maruz kalabilir.

Gençlere alan açmak

Zorluklara rağmen gençler siyasi umudun yeni biçimlerini üretmeye devam ediyor. Sanat, müzik ve dijital aktivizm, vatandaşlığın yalnızca hukuki bir statü değil, aynı zamanda katılım, hayal gücü ve direnişin günlük bir pratiği olduğunu gösteriyor. Mozambiklilerin hayattakini korumadaki gerçek mücadele, ifade özgürlüğünü anayas metnine koymak değil, herkesin ekonomik, sosyal ya da siyasi misillemelerden korkmadan bu hakkı kullanabilmesi için koşulları yaratmak. Mozambikliler için asıl soru gençlerin konuşup konuşamadığı değil; bu hakkı kullanmanın güvenliklerini, işlerini veya kamusal hayata katılma olanaklarını riske atmadan konuşabip konuşamadıkları.

Kategoriler

• Sahara altı Afrika

• Sanat & Kültür
• Dijital aktivizm
• Vatandaş Medyası
• İnsan hakları
• Kadınlar & Cinsiyet
• Gençler
• Politika