İngiltere’de seçim sistemi tartışmaları, uzun süredir siyasetin vazgeçilmez konularından biri olsa da, çoğu zaman sonuçsuz kalmaktaydı. Ancak şimdi, bu kez kuralların değişebileğine dair güçlü işaretler var. Son genel seçimde iktidar parti olan İşçi Partisi’nin oy desteğinin düşmesi ve çok partili sistemin derinleşmesiyle, mevcut seçim düzeninin değiştirilme ihtimali geçmişten daha gerçekçi bir biçimde masaya yatırılıyor.
İşçi Partisi, 2024 genel seçimlerini tarihin en dengesiz sonucu olarak bilinen bir zaferle kazandı ve oyların yalnızca üçte biriyle meclisin neredeyse üçte ikini elde etti. Buna rağmen partiye yönelik destek bugün ancak yüzde 24 seviyesinde duruyor ve bu oran, Reform UK partisinin oy tercihleri anketlerindeki konumuyla neredeyse aynı düzeye indi.
Bu durum, İngiltere’nin “en çok kazananın her şeyi alması” ilkesine dayalı first past the post (basit çoğunluk) seçim sisteminde bile daha belirgin bir çoğunluğun elde edilmesini önemli ölçüde zorlaştırıyor. Ülke çapında artık en az beş rekabetçi parti bulunurken, tek kazanıcının belirlendiği Westminster sistemi bu tablonun temsil boyutlarını da ön plana çıkarıyor.
Temsil açığı ve adaletsizlik tartışması
Güney Norfolk seçkinde İşçi Partisi milletvekili Terry Jermy, 2024’te oyların yalnızca 26,7’sini alarak kazandı. Bu durumda, muhafazakârlar ve Reform UK oy oranlarının yüzde 48’ini oluşturmasına rağmen, seçmenler siyasetin sol kanadından bir temsilci tarafından temsil ediliyor.
Ülke çapında İşçi Partisi, 2024’te oylarındaki sadece 1,6 puanlık artışa dayanarak mekân payını ikiye çıkardı. Bu gelişme de diğer eleştirilerle birlikte seçim kurallarının adaletliliğine dair yeni soruları yeniden gündeme getirdi.
Seçim reformuna yönelik kamu desteği artık rekor seviyelere ulaştı. 2024 British Social Attitudes araştırmasında Westminster seçimlerinde sistemin değiştirilmesini isteyenlerin oranı yaklaşık yüzde 60’a çıktı.
Burnham’ın ardındaki destek
Başbakan Andy Burnham, seçim reformunun güçlü bir savunucusu. Büyük Manchester eski belediye başkanı olan Burnham, bu görevi tamamlayıcı oy (supplementary voting) sistemi altında adaylığını verdi; bu sistemde seçmenler ilk ve ikinci tercihlerini belirtebiliyor. Bu düzenlemeye göre, hiçbir aday 50’den fazlasını alamazsa, ikinci tercih oyları devreye giriyor.
Burnham, bu sistemin kendisine daha işbirlikçi bir siyaset tarzını benzettiğini söyledi; burada adayların geniş destek koalisyonları kurması gerekiyor. Burnham aynı zamanda hem kendi partisinin içinden hem de dışından artan bir siyasi baskıyla karşı karşıya. 2022’de İşçi Partisi kongresi, Westminster seçimlerinde oransal temsili (PR) hayata geçirmesi için parti yönetimine çağrıda bulunan bir kararı büyük çoğunlukla destekledi.
O günden beri neredeyse 100 İşci Partisi milletvekili seçim reformu Ulusal Komisyonu destekledi. Daha geniş çapta, Liberal Demokratlar, Yeşiller, SNP ve Plaid Cymru’nun 2024 seçim bildirileri de first past the post sisteminden uzaklaşma taahhütlerini içeriyordu. Reform UK bile oransal temsili hayata geçirmek için bir referandum çağrısında bulundu; ancak bu kez seçim reformuna desteği, oy oranlarındaki iyileşmeyle birlikte geriledi.
Sistemin nasıl değiştirileceğine dair uzlaşı yok
Açık kamu ve partilerarası destek olmasına rağmen, yerine geçecek sistemin nasıl görüneceğine dair az bir uzlaşı var. İngiltere, İskoçya Parlamentosu ve Londra Meclisi seçimlerinde kullanılan ek üye sistemi (AMS) benimsenebilir mi? Bu sistemde seçmenler iki oy kullanacak; biri geleneksel şekilde belirlenen yerel bir milletvekili, diğeri ise bir parti için. “Ek üyeler”, meclisin ikinci oylamada ülkenin nasıl oy kullandığıyla uyumlu olmasını sağlamak üzere önceden yayınlanan parti listelerinden alınıyor.
Veya SV kurallarına benzer daha basit bir sistem olabilir. Ya da bu yıl Mayıs’tan itibaren Galler’deki Senedd seçimlerinde kullanılan, parti listesine dayalı oransal temsil sistemi uygulanabilir. Burada seçkiler daha büyük alanları temsil eder ve her biri birden fazla adayı seçer; her parti oylardaki payıyla yaklaşık orantılı biçimde mekân elde eder.
Bu karar önemsiz değil. Seçmenler ve partiler, farklı seçim kuralları altında farklı davranır çünkü ödüller ve yaptırımlar farklı işlev görür.
Sistemi değiştirme riskleri
Seçim, amaca göre değişebilir. Amaç yalnızca dengesizliği ve boşa giden oyları azaltsa, SV sistemi – ki bu PR biçiminden çok tercihli bir sistemdir – adayların genellikle kazanmak için daha yüksek oy oranına ihtiyaç duymasını getirir. Yine de azınlıkla yönetebilirler; çünkü tercih işlevi yalnızca kazanan için daha fazla kişinin oy kullanmasını değil, aynı zamanda samimi tercihlerin taktik oylarla birlikte ifade edilmesini sağlar.
Dengesizliği ortadan kaldırmak ve temsili artırmak amaçlanırsa, ek üye sistemi ve liste yöntemleri gibi PR sistemleri küçük partilerin meclise girmesini sağlayabilir ve çoğunluğun, oy vermediği tek bir parti tarafından yönetildiği durumların önüne geçebilir. Neredeyse her zaman partilerin koalisyonla yönetmesine yol açar.
Ancak oransal sistemler sihirli değnek değil. İlk past post’un dengesizlik sorununu dengeler ve temsille ilgili bazı sorunları çözer, ancak aynı zamanda zorluklar da yaratabilir. Birden fazla üyeye sahip büyük seçkiler, değerli yerel bağı kaybetmeye yol açabilir.
Çok partili yönetim, seçmenlerin kimi suçlayacak veya ödüllendireceğini bilmelerini zorlaştırır ve daha az popüler partilerin koalisyonlarla iktidarda kalmasını sağlayabilir. Partiler arasında uzlaşılmadığında ya da gücün paylaşılmadığında tıkanıklığa yol açabilir ve seçim bildirisi taahhütlerinin düşürülmesi veya zayıflatılması anlamına gelebilir. Seçimlerde partiler bir gün rekabet eder, ertesi günü müzakere eder. Bir hükümet kurmak haftalar ya da aylar alabilir.
Bazıları son on yıllarda first past the post’un sunduğu dengeyi gerçekten vermediğini savunabilir. Ancak seçim sistemini değiştirmek köklü bir kültür değişimi anlamına gelebilir. Vatandaşların bir ölçüde seçmen eğitimine ihtiyacı olur ve partiler daha az çatışmacı siyasete nasıl katılacaklarını öğrenmeleri gerekir.
Burnham ve partisi, İşci Partisi’nin sonraki genel seçim bildirisinde seçmenlere reform önerileri sunmaları gerektiğini söylüyor. Ancak Burnham’ın ilk 100 gününde değişiklik yapma baskısıyla karşı karşıya; üstelik bu kesin olarak bir genel seçim öncesinde. First past the post, İşçi Partisini iktidardan çıkarmaya kolayca yol açabilir. Bu koşullar altında kuralları değiştirmeyecekse, belki de hiçbir hükümet asla değiştiremez.
