Yeni bir okul döneminin başlangıcı, birçok aile için zorlayıcı bir süreçtir; özellikle çocukların engelli veya nörogelişimsel farklılıkları olan aileler için Eylül ayı, çocukların yeni yüzlerle, yeni mekânlarla ve yeni kurallarla dolu sınıflara adım attıkları bir dönemdir. Sınıf eğitiminin çoğu zaman okuma, yazma ve aritmetik gibi temel beceriler üzerinden değerlendirilmesi yaygındır, ancak kapsayıcı bir sınıf kültüründen söz ederken yalnızca bu üç beceriye değil, aynı zamanda rutinler, törenler ve yaşam geçişleri gibi üç ek ‘R’ın da dikkate alınması gerektiğine dair bir bakış ortaya konuyor. Bu üç ‘R’, sınıfta yönetimi sağlamakla sınırlı kalmayıp, tüm çocukların öğrenmeye ve katılıma açık bir sınıf topluluğu yaratma işlevi taşıyor.
Bu yaklaşımı araştıran bir eğitimci, kapsayıcı eğitim üzerine yazdığı makalede, farklı öğrenme düzeylerine sahip öğrencilerin bulunduğu ortamlarda bu üç ‘R’ın, öğrenmenin ve katılımin mümkün olduğu bir sınıf ortamının temel taşı olduğunu vurguluyor. Yılların başında kurulan bu yapıların ne kadar kritik olduğu, tüm sürecin başladığı ilk döneminde özellikle alt çiziliyor.
Okul Yılının Başında Kurulan Yapılar
Çocukların gelişmekte olan beyinlerinin, güven duydukları insanlara bağlanma ve üst düzey bilişsel becerilerini destekleyici bir altyapıya ihtiyaç duyduğunu gösteren nörobilimsel çalışmalar, okul yılının başında bu tür yapıların önemini bir kez daha öne çıkarıyor. Beyinde öğrenmeyle ilgili ‘ne’ sorusunu işleyen korteks ile öğrenmenin ‘nedeni’ne dair motivasyonu barındıran limbik sistem arasındaki uyum, öğrenmenin ‘nasıl’ işlendiğini yöneten ön kortekse de bağlıdır. Bu denge sağlanamadığında, öğrenme ve sınıf yönetimi öğretmen için ciddi bir zorunluluk haline gelir.
Örgütlenmemiş bir sınıfta birçok çocuk için aşırı uyarılma sorunu yaratabilecek bu durum, tam tersine düzenli bir ortamda ortadan kalkar. Rutinler ve törenler iyi kurulmuş ortamlarda, çocukların neyin, ne zaman ve nasıl beklendiğine dair öngörülebilirlik sağlar; böylece beynin düşünme ve öğrenme kapasitesi serbest kalır. Engelli ve nörogelişimsel farklılıkları olan çocuklar, güvenilir ve tutarlı yanıtlar sunan ortamlarda daha iyi gelişir; nörotipik çocuklar da bu düzenli yapıların sağladığı istikrardan faydalanır.
Sınıfta rutinler ve törenler iyi kurulduğunda, çocukların neyin, ne zaman ve nasıl beklendiğini öngörebilmeleri sağlanır; böylece beynin düşünme ve öğrenme kapasitesi serbest kalır.
Kapsayıcı eğitim üzerine makale yazan araştırmacı
Topluluk Çalışma Alışkanlıkları
Rutinler, sınıf öğretmeninin oluşturduğu ortak çalışma alışkanlıklarıdır. Sınıfın nasıl etkileşime geçtiğini, nasıl işlediğini ve geçişleri nasıl yönettiğini düzenleyen bu alışkanlıklar, öğrencilerin doğrudan öğretimden sonra bireysel çalışmaya nasıl başladığını ya da sınıftan tuvalet kullanmak için ayrılmaları gerektiğinde nasıl ilerleyeceklerini kapsayabilir.
Örneğin, bir öğretmen tuvalet rutini için çocuklarına şu şekilde açıklama yapabilir: “Tuvalet ihtiyacın olursa izlemen gereken bir rutin var. Öncelikle parmağını uzatarak elini kaldır. Bana tuvalete gitmene izin vermemi istersen sana başparmakla ‘evet’ işaretini vereceğim. Bunun için konuşmaya gerek yok, jestler yeterli. Ardından kalkacaksın, küçük konuyu alıp yerine koyacaksın ve oradan geri döneceksin.”
Topluluk ve Birlikteliği Oluşturmak
Törenler rutinlerle oldukça benzerdir, ancak daha fazla niyet, sembolizm ve anlam taşır. Topluluk ve birlikteliği yaratmayı amaçlayan bu uygulamalar, günlük ritmik pratiklerden —örneğin sabah çemberi— mevsimsel ya da dini etkinliklere kadar geniş bir yelpazede yer alabilir. Öğrenciler bunu sahiplenip sınıf topluluğu için ne anlama geldiğini anladığında, sabah çemberi anlamlı bir törene dönüşebilir.
Çocukların zaman ve mekânda nerede olduklarını, güvenebilecekleri ilişkileri ve süreçleri bildikleri durumlarda tümü daha iyi gelişir. Bir sabah çemberi, çocukların evde ya da bir önceki gün yaşananları konuşmaları için zaman tanırken, öğretmene o gün ne olacağını anlamlandırıp yapılandırmak için alan sağlar.
Çocukların zaman ve mekânda nerede olduklarını, güvenebilecekleri ilişkileri ve süreçleri bildikleri durumlarda tümü daha iyi gelişir.
Kapsayıcı eğitim üzerine makale yazan araştırmacı
Rutinler ve törenler öngörülebilir ve tutarlı olduğunda, çocuklar bunların mantığını kavradıktan sonra onlara uyum sağlar ve okul yılının boyunca bunların sürdürülmesine katkıda bulunurlar. Etkili rutinler ve törenler, sınıftaki görünmez süper gücün çoğu zaman tam da burada gizlidir; sınıf yönetimi böylece kolaylaşır.
Çocuklar sözlü olarak rutinlere ve törenlere hatırlatılabilir; aynı zamanda tahtaya yazılabilir ya da çocukların görebileceği bir afişe yerleştirilebilir.
Yaşam Geçişleri
Yaşam geçişleri, dünyadaki her kültürün ortak bir özelliğidir. Bu geçişlerin insan yaşamının bir aşamasından diğerine geçişinde ne kadar temel olduğunu tartışan antropologların görüşleri, bu konunun insan durumuna dair vazgeçilmez bir boyut taşıdığını gösterir. Yaşam aşamaları arasındaki geçişleri işaret eden bu anlar, aidiyeti ve topluluğu simgeler; okul topluluğunda ise tüm çocukların bir parçası olabileceği biçimde tasarlanarak anlaşıp kutlanması gereken geçiş anlarını yakalamak söz konusu olur.
Örneğin, çocukların yaz tatili için bir sınıf düzeyinden diğerine geçiş yapacakları dönemde, tüm sınıfın katılımıyla bu geçiş bir yaşam geçişi olarak kutlanabilir ve düzenlenebilir. Öğretmenler çocukları şu soruları sorarak yönlendirebilir: Bu geçişi nasıl hazırlarız? Bu okul yılında birlikte ne yaşadık? Bir sonraki sınıfta ne değişecek? Geçen okul yılının başarılarımızı nasıl kutlarız? İki aylık bir yaz döneminin ardından genellikle farklı bir öğretmenin olduğu yeni bir sınıfa döneceğimizi bilmekle vedalaşırken, bu geçişi nasıl yönetiriz?
En Net Şekilde Öğretmek
Bu rutinleri, törenleri ve yaşam geçişlerini en net biçimde öğretmek ve bunları modellemek, çocukların anlamlarını kavramalarına ve bunları sürdürmelerine yardımcı olur. Bir kapsayıcı sınıf, farklı çocukları aynı odaya koyup işin kendiliğinden çözeceğini ummakla sınırlı değildir; çocukların o odadaki yerlerini ve rollerini bildiklerinde yalnızca o zaman işlevsel olabilir.
Öğretmenler, özellikle de yeni başlayan öğretmenler, bu üç ‘R’ı tasarlayıp kurma ve uygulayabilme konusunda destek almaya ihtiyaç duyar; çünkü kapsayıcı sınıfların güçlü temelini tam da bu yapılar oluşturur.
