Cihazlar Beklendiği kadar Uzun Süre Dayanmıyor: İşin İçindeki Neden Bu

baranozdemir/Getty

Yeni telefonunuz mu hızını kaybetti ya da pahalı kulaklığınız mı bozuldu?

Yanılmıyorsunuz. Ürünlerimiz artık dayanıklı olacak şekilde tasarlanmıyor; bazıları birkaç yıldan fazla çalışmadan çöplüğe gidiyor.

Bir ürünün ömrünü kısaltmak, planlı eskime olarak bilinen bir stratejidir.

Yeni araştırmam, bu kavrama yakından bakıyor ve mevcut yasaları güçlendirerek hem tüketicilerin hem de çevrenin maliyetini düşürerek uzun ömürlü ürünler üretmenin mümkün olduğunu savunuyor.

Küresel nüfus, 2030’a kadar 82 milyon ton e-çöp üretecek.
Ladislav Kubeš/Getty

E-çöp dağları

Laptoplar ve akıllı saatler gibi modern cihazlar; cıva ve arsenik gibi nadir malzemelerin, toksik maddelerin ve yanıcı pillerin bir kombinasyonundan yapılıyor. Çevreye salındığında bu toksik kimyasallar toprağı ve su yollarını kirletebilir.

Bu, bozuk cihazları atarken iki kez düşünmemiz gerekiyor. Yine de Avustralya, e-çöp olarak bilinen elektronik atıklardan küresel ortalamanın neredeyse üç katını üretiyor. Küresel düzeyde 2022’de 62 milyon ton e-çöp ürettik. Bu miktar, bir milyondan fazla kamyonu doldurabilir ve yaklaşık olarak dünyanın ekvatorunu saran bir miktar. Dünya çapında e-çöp, 2030’a kadar 82 milyon tona ulaşmak üzere başka bir %32 oranında artacak.

Avustralya’da, sıfır net hedefimize ulaşmak ve eşyalarımızın çöplüğe yığılmak yerine yeniden kullanılması, onarılması veya geri dönüştürülmesi anlamına gelen döngüsel ekonomiye geçiş yapmamız için atığın azaltılması öncelik olmalıdır.

Tasarım hatası

Planlı eskime, teknoloji şirketlerinin insanları sürekli tüketim döngüsüne çeken bir yolu. Yeni cihazımız hızlıca bozulduğunda, basitçe yenisini alıyoruz.

Ancak planlı eskimi birden fazla boyutu olan bir problem.

Öncelikle şirketler sürdürülebilir olmayan ürünler tasarlayabilir. Hızlıca bozulan pillere sahip kablosuz kulaklıkları düşünün. Tasarımları, pili değiştirmeyi çok zorlaştırarak onları şarj tutamaz hale geldiklerinde “tek kullanımlık aletler” haline getirebiliyor.

Üreticiler, ürünlerini onarmayı zorlaştırabilir. Örneğin, bir cihazın parçaları öyle yapıştırılabilir ki, parçalanamayıp onarılamaz. Üstelik bazı şirketler, belirli bir ürünü onarmak için gereken parçalar, yazılım kilitleri veya bilgilere erişmek isteyen bir onarımcının “yetkili” olmasını şart koşar. Bir cihazı kendiniz onarmayı deneyebilirsiniz ancak onarım kılavuzları telif hakkına tabi olabilir ve üreticiler üçüncü tarafların bunları çevrimiçi paylaşmasını engelleyebilir.

Asıl ürünün ötesinde, planlı eskimenin davranışsal yanı da var. Teknoloji şirketleri, mevcut cihazınızın hızlıca modası geçmiş görünmesini sağlamak için modelleri düzenli olarak günceller; bu, psikolojik eskime olarak bilinen bir stratejidir. Şirketler, sizi en yeni ürünlerini almaya ikna etmek için reklam kullanır ve yeni cihazları statü sembolü olarak pazarlar; örneğin, yalnızca telefonların “yeni nesli”yle uyumlu aksesuarlara sahip bir akıllı telefon gibi.

Sistematik bir sorun

Planlı eskime genellikle bir şirket stratejisi olarak görülür.

Avrupa’da tüketici birlikleri, Nintendo’ya erken dönemde eskime şikayeti sundu; Nintendo Switch kumandalarının hızla tepkisizleştiğini iddia etti. Avrupa Komisyonu ve diğer makamlar Nintendo ile görüştükten sonra şirket, ücretsiz onarım sunmayı kabul etti.

Avustralya’nın federal mahkemesi, Apple’ı, yazılım hatası nedeniyle cihazlarının Avustralya Tüketici Hukuku kapsamında onarılma veya değiştirilme hakklarından feragat ettirildiğine dair iPhone kullanıcılarına yönelik yanıltıcı veya yanıltıcı olmayan açıklamalar yapması nedeniyle A$9 milyon ödemeye mahkum etti. Bu haklar, telefonunuz bir üçüncü taraf tarafından onarıldığı için kendiliğinden sona ermez.

Ancak planlı eskime, kaçınılmaz olarak tek bir kişinin veya şirketin suçu değildir. Aksine, mevcut üret-ve-tüket sisteminin bir sonucudur. Bu karmaşık, sistematik sorunu çözmek; ürün tasarımı, tüketici hukuku, rekabet hukuku ve fikri mülkiyet hukuku dahil olmak üzere çeşitli sektörlerden müdahale gerektirir.

Tüketici davranışlarını da hesaba katmamız gerekiyor. Nihayetinde, bozuk bir ürünün tamirciye mi, çöp çekmezesine mi yoksa direkt çöp kutusuna mı gideceğine karar veren tüketicidir. Ancak tüketiciler her zaman bilinçli bir karar verelemeyebilir. Örneğin, biri ürünü tamir ettiremeyecek kadar maddi durumunun elvermemesi nedeniyle ürünü değiştirmeye zorlanabilir.

O halde bunun için ne yapabiliriz?

Güçlü yasalar ürünlerin uzun ömürlü olmasını sağlamada anahtar rol oynar. Ancak mevzuatı değiştirmek zorudur. Üstelik, yasama organları çoğu zaman planlı eskimenin birçok yönünü kavrayamaz.

Avustralya’nın ilk tamir hakkı yasasına bakalım. Bu mevzuat, insanların araçlarını daha kolay ve daha ucuza tamir etmelerine yardımcı olmayı hedefler. Bu, aksi halde yetkili bayilere gitmeye zorlanacak olan sürücüler için bir kazanımdır.

Hükümet, yasanın tarım makinelerine genişletilip genişletilmemesi konusunda yakın zamanda halkın görüşünü aldı. Ancak cihazların ve diğer günlük ürünlerin tamiri konusunda herhangi bir tartışma olmadı. Önemlisi, bu yasa, tamir edilemeyen ürünlerin ne olacağına ya da tüketicilerin bir ürünü almadan önce tamir edilebileceğini bilip bilelemeyeceğine değinmiyor.

Avrupa Birliği bazı ilerlemeler kaydetti. Yeni kurallar, tüm ürünlerin AB pazarına sunulurken tasarım açısından sürdürülebilir olmasını hedefler. Aynı zamanda, mobil telefonlar ve çamaşır makineleri gibi belirli elektronik ürünlerde daha güçlü kurallar içeren bir tamir hakkı yasası ile, tüketicilerin tamir edilebilir ürünleri seçmelerine yardımcı olacak bir tamir edilebilirlik puanı getirdi.

Cihazlarımızın sonsuza kadar dayanmadığını biliyoruz. Ancak çok sık birkaç kısa yılda ya da aylar içinde bozuluyor ve tüketicileri onları çöpe atmaya yöneltiyor. İnsanların ceplerinin ve gezegenimizin yararı için Avustralya’nın planlı eskileme konusundaki yasaları sıkılaştırma zamanı geldi.