60 ile 85 yaşları arasındaki 11.500 katılımcının katılımıyla yürütülen büyük ölçekli bir çalışmada, bulmaca çözmek, kitap okumak, müzik dinlemek, beyin egzersizleri oynamak veya yeni bir beceri edinmek gibi kısa süreli bilişsel uyarıcı aktivitelerin bilişlevi koruduğu hatta bazı vakalarda bilişsel gerilemeyi geri döndürebildiği ortaya kondu. Araştırmacılar, bu etkilerin katılımcıların günlük hayatlarında daha fazla bilişsel uyarıcı aktivite yapmalarından kaynaklandığını belirledi ve beynin yaşlılık çağında bile yeni şeyleri öğrenmeye devam ettiğini vurguladı.
Bu bulgular, uzun süredir beyin egzersizlerinin ve hobilerin bilişsel gerilemeyi önleyebileceğine dair yaygın inancı destekler nitelikte. Ancak araştırmacılar, haftalarca süreyle uygulanan yoğun beyin antrenman programlarının bilişsel bozukluğu azaltabileceğini gösteren çalışmalar olsa da, bu müdahalelerin günlük hayatta pek pratik olmadığını not ediyor.
Çalışmanın tasarımı ve katılımcıların seçimi
Araştırmacı ekip, kısa süreli bilişsel uyarıcı aktivitelerin bilişsel sağlığı iyileştirip iyileştiremeyeceğini araştırmaya karar verdi. Çalışmaya bilişsel bozukluğu hafiften ağır dereceye kadar olan 60-85 yaş arası 11.500 kişi dahil edildi. Bilişsel bozukluk, kısa bilgisayarlı bir bilişsel test ile belirlendi; bu test okuma anlama ve muhakeme yeteneğini ölçen Baddeley Sözel Muhakeme Testi’ni içeriyor ve çalışmanın başında uygulandı.
Muhakemenin günlük hayattaki birçok yönü için önemli bilişlevsel alanlardan biri olduğu vurgulandı. Tıpkı finansal işleri yönetmek veya alışveriş yapmak gibi pek çok alanda kullanılan muhakeme, aynı zamanda uzun vadeli bilişsel gerilemenin bir göstergesi olarak da kullanılıyor ve bilişsel antrenmana duyarlı.
Katılımcılar üç gruba ayrıldı
Katılımcılar rastgele üç gruba ayrıldı. Birinci grup, yani kontrol grubu, günlük beyin oyunları, bulmacalar, kelimelik bulmacalar (crossword), okuma, müzik dinlemek veya enstrüman çalmak gibi bilişsel uyarıcı aktiviteler; koroda olmak veya arkadaşlarıyla görüşmek gibi sosyal etkinlikler ve dil öğrenmek dahil olmak üzere yaptığı bilişsel uyarıcı aktiviteler hakkında soruldu.
Bu grubun bilişlevi test edildi ve fiziksel aktivitenin, sağlıklı beslenmenin ve bilişsel uyarıcı aktivitelerin önemini de içeren, kısa ve kanıta dayalı bir bilişsel sağlık tavsiyesi verildi. İkinci grup da aynı şekilde beyin sağlığı alışkanlıkları hakkında soruldu ve bilişsel sağlık bakımına dair aynı tavsiye alındı. Bu ölçümlere ek olarak bu gruba ekibin geliştirdiği bir web sitesine erişim sağlandı; bu site, beyin egzersizleri yapma ve sağlıklı yaşam tarzını sürdürme konusunda otomatik davranışsal destek ve tavsiye sunuyor.
Üçinci grup da aynı sorularla soruldu ve diğer iki grupla aynı tavsiye alındı. Aynı web sitesine erişim sağlayan bu gruba, sitelere devam etmeyi kolaylaştırmak için genellikle bir hemşire olan bir koordinatorün kısa süreli görüşmeleri, telefon görüşmeleri veya e-postalarıyla destek sağlandı.
Bir yıl sonra alınan sonuçlar
Bir yıl sonra tüm grupların katılımcıları Baddeley testini tekrar çözdü. Tüm gruplarda bilişsel iyileşme görüldü; ancak araştırmacıları en çok birinci grubun, yani kontrol grubunun sonuçları şaşırttı. Çalışmaya göre 12 ay sonra birinci gruptaki insanların yüzde 28’inde artık bilişsel bozukluk belirtileri kalmadı. İkinci grupta bu oran üçüncü yüzdenden az biraz fazla, yaklaşık yüzde 33 iken üçüncü grupta da yaklaşık yüzde 32 oldu.
Ikinci ve üçüncü gruplar kontrol grubuna kıyasla Baddeley puanlarında küçük ek iyileşmeler gösterdi. Ek destek alan üçüncü grup, kontrol grubuna göre hafif bilişsel bozukluğu olan insanların sayısında yüzde 8 azalma kaydetti. Çalışmanın başında bilişsel bozukluğu olanlar için ise ağır bilişsel bolukta kontrol grubuna göre yüzde 18 azalma görüldü.
Bütün çalışma katılımcıları çalışmanın başında ve boyunca oldukça sağlıklı beslendikleri ve fiziksel olarak aktif oldukları için, gözlemlediğimiz etki’nin katılımcıların daha fazla bilişsel uyarıcı aktivite yapmalarından kaynaklandığı söylenebilir.
Çalışmayı Yürüten Araştırmacı Ekip
Sonuçlarla ilgili dikkat edilmesi gereken noktalar
Kontrol grubunun katılımcıları bilişsel sağlık konusunda hala tavsiye aldığı, bilişlevleri test edildiği ve bilişsel uyarıcı aktiviteler hakkında sorular sorulduğu için insanların bilişsel sağlıklarını iyileştirme çabasıyla davranışlarını değiştirmesine yol açıldı.
İkinci uyarı ise henüz resmi bir süreç analizi yapılmadığı; yani gözlemlenen değişiklikleri hangi değişkenlerin öngördüğünü anlamak için verilerin derinlemesine analiz edilmediği. Beyin egzersizlerinin uzun vadeli faydaları, demans gelişimi konusunu da içeren, uzun vadeli bir takibin yapılması gerekecek.
Bilişsel sağlık ve beynin esnekliği
Araştırma, bilişsel sağlığın beyin antrenmanı ve yaşam tarzı değişiklikleriyle iyileştirilebileceğini gösteren ilk çalışma değil. Ancak bu çalışma, küçük günlük aktivitelerin bilişsel sağlık üzerindeki etkisini araştıran ilk büyük ölçekli deney niteliğinde. Sonuçlar, insanların sadece bilişsel uyarıcı aktivite yapabilecekleri yönünde yönlendirilerek bile gerçek bir etki yaratabileceğini gösteriyor.
Araştırmanın temel mesajı kritik öneme sahip. Beynin hala şekillenebilir olduğunu ve yaşlılık çağında bile yeni şeyleri iyi öğrenebileceğini gösteriyor. Bu da her gün yaptığınız küçük şeylerin, bilişsel gerilemeyle mücadelede gerçekten fark yaratabileceği anlamına geliyor.
