Uluslararası ticaretin yasal ve kurumsal organı olan Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ), hükûmetlerin iç ticaret yasalarını ve düzenlemelerini nasıl şekillendirecekleri konusunda bir çerçeve sunan, toplu görüşmeler ve müzakereler yoluyla ülkeler arasında ticari ilişkilerin geliştirildiği bir platformdur. DTÖ’nün kuruluşu ve fonksiyonları, GATT ile arasındaki farklar, karar alma yöntemleri ve anlaşmazlıkların çözümü gibi konular, örgütün uluslararası ticaret sistemine nasıl katkı sağladığını anlamak için temel başlıkları oluşturmaktadır.
DTÖ, 1 Ocak 1995’te kurulmuştur. Uruguay Round görüşmelerine taraf olan ülkeler 15 Aralık 1993’te görüşmeleri tamamlamış, Fas’ın Marakeş kentinde Nisan 1994’te “Nihai Karar” bakanlar tarafından imzalanmıştır. 15 Nisan 1994’te ilan edilen Marakeş Deklarasyonu, Uruguay Round görüşmelerini onaylamış ve GATT altında gerçekleştirilen yedi görüşmenin “dünya ekonomisini güçlendirdiği ve daha fazla ticaret, yatırım, istihdam ve gelir artışı sağladığı”nı ilan etmiştir. DTÖ, Uruguay Round görüşmelerinin şekillendiği ve bir anlaşmadır; GATT’ın devamı niteliğindedir.
DTÖ, sadece üyelik açısından (1994 sonunda 128 üye) GATT’tan fazla değil, aynı zamanda uygulandığı ticari faaliyetler ve ticaret politikaları açısından da daha geniş bir alanı kapsamaktadır. GATT yalnızca mal ticaretini kapsarken, DTÖ mal, hizmetler ve fikri mülkiyet hakları olarak bilinen “fikir ticareti”ni de kapsamaktadır. Örgütün esas fonksiyonları; çok taraflı ticaret görüşmelerini yönetmek ve uygulamak, görüşmelerde bir forum olarak görev yapmak, ticari anlaşmazlıklarına çözüm aramak, millî ticaret politikalarını denetlemek ve global ekonomik politika yapımında uluslararası kuruluşlarla işbirliğine gitmektir.

DTÖ anlaşması, tarımdan tekstile ve konfeksiyona, hizmetlerden fikri mülkiyet hakları kurallarına kadar değişik alanlarda 29 ayrı metinden oluşmaktadır. Bunlara ilave olarak üyelerine ek sorumluluklar ve taahhütler yükleyen, ek 25 deklarasyon, karar ve anlaşma da bulunmaktadır. Tarımda kabul edilen kurallar piyasaya giriş şartlarını, yerli üretimi destekleme kurallarını, ihracat teşvik uygulamalarını ve gıda güvenliği, bitki ve hayvan sağlığı kurallarını içermektedir. Tekstil ve konfeksiyonda yeni kurallar, Çok Elyaflılar Anlaşması’ndan sonra 10 yıllık bir geçiş dönemiyle DTÖ kurallarına dahil olacaktır. Hizmetler ticaretindeki ilk anlaşma, üyelerin kapsamı, millî uygulamalar ve piyasaya giriş konularındaki yükümlülüklerinden bahseder ve hizmetler ticaretinin daha da liberalleştirilmesi hususunda genel bir çerçeve çizer.
Devam eden görüşmeler halihazırda finansal hizmetlerde piyasaya giriş taahhütleri, temel iletişim sektörleri, deniz nakliyatı ve insanların sınırdan sınıra geçişi hakkındadır. Fikri mülkiyet haklarının ticaretle ilgili yönünü ele alan TRIPS anlaşması, yalnızca telif hakları ve patent hakları gibi yeni fikri mülkiyet haklarını dile getirmekle kalmamakta, ayrıca coğrafi işaretler, endüstri dizaynı, ticaret markaları ve ticaret sırları ve know-how (süreç bilgisi) haklarını da koruma altına almaktadır. GATT’ın ana kuralları, üyeler arasında ve ithalat ile yerli üretim arasında ayrım yapmayı yasaklar. Madde I “En Çok Kayırılan Ülke” (MFN) fıkrasında herhangi bir ülkenin bir ülkeye uyguladığı imtiyazın başka ülkelere uygulandığından daha az olamayacağı belirtilirken, “ulusal muamele” ilkesiyle mallar bir piyasaya girdiğinde en az yurt içinde üretilen mallar kadar kayırılabileceği vurgulanır.
DTÖ ve GATT Arasındaki Farklar
DTÖ, yalnızca GATT’ın biraz genişletilmiş bir şekli değil, aksine tamamen değişik bir yapıya ve farklı bir karaktere sahiptir. GATT, herhangi bir kurumsal yapısı olmayan ve kuruluşundaki amacı 1940’ta Uluslararası Ticaret Örgütü’nü kurmak olan, çeşitli kuralları içeren çok taraflı bir anlaşmadır. GATT geçici olarak kurulmuş ve 40 yıllık bir faaliyetten sonra taraf olan hükûmetler, GATT’ı sürekli bir anlaşmaya çevirmek istemiştir; DTÖ taahhütleri buna karşın sürekli bir karakter taşır. GATT kuralları yalnızca mal ticaretini kapsarken, DTÖ mal ticaretinin yanında hizmetler ticareti ve ticari nitelikteki fikri mülkiyet haklarını da kapsar. GATT anlaşması çok taraflı bir araçken, 1980’lerde yeni pek çok anlaşma ilave edilerek seçici bir yapıya dönüşmüştür. DTÖ’yu oluşturan anlaşmalar ise neredeyse tamamı çok taraflıdır ve taahhütler üyelerin tamamını bağlar.
DTÖ, GATT’ın geleneksel olarak kullandığı oylama değil, fikir birliği (consensus) yöntemini kullanır. Bu prosedür, üyelere bazen çok taraflı ticaret sisteminin yararına oluşan görüş birliğine katılınsa da kendi çıkarlarını göz önüne alınması imkânı sağlar. Görüş birliğinin sağlanamadığı durumlarda DTÖ, oylama yöntemine başvurur; bu gibi durumlarda her ülke bir oy kullanarak, karar oy çokluğuyla alınır. DTÖ Anlaşması’nda kabul edilen dört değişik oylama yöntemi bulunmaktadır. İlk olarak, DTÖ üyelerinin dörtte üçünün oyuyla herhangi birçok taraflı ticaret anlaşması oluşturulması kabul edilebilir. İkinci olarak, Bakanlar Konferansı dörtte üç çoğunlukla uluslararası bir anlaşma tarafından herhangi bir üyeye yüklenen bir sorumluluğu kaldırabilir. Üçüncü olarak, uluslararası anlaşmaların hükümlerini iptal etme kararı ancak tüm üyelerce kabul edilmesi veya kararın niteliğine bağlı olarak üçte iki çoğunlukla alınabilir; fakat bu iptal kararları yalnızca DTÖ üyeleri tarafından kabul edildikten sonra yürürlüğe girer. Son olarak, yeni bir üyenin alınması ancak Bakanlar Konferansı’nda üçte iki çoğunlukla kabul edildikten sonra gerçekleşebilir.
Anlaşmazlıkların çözümü sistemi, DTÖ’nün uluslararası ticaret sistemine güvenlik ve öngörü sağlayan bir unsurdur. Bu sistem sayesinde DTÖ üyeleri, uluslararası ticaret kurallarının aleyhlerine ihlali durumunda kendileri bir girişimde bulunmamakta, fakat çok taraflı anlaşmazlıkların çözümü sisteminin bu durumu çözmesini isterler. İlke olarak imtiyazlar, verilen cezaya konu sektörle aynı olan sektöre verilmelidir. Şayet bu uygulanabilir değil veya etkin değilse, imtiyazlar anlaşmada yer alan farklı bir sektöre de verilebilir. DTÖ’nün Anlaşmazlıkların Çözümü Organı (DSB), tavsiyelerin ve kuralların uygulanmasını izler ve her türlü anlaşmazlığa konu olan durum tamamen ortadan kalkmadıkça gündeminde bulunmaya devam eder. DSB, paneller kurmak, ceza vermek, verilen raporları yeniden görüşmek, karar ve tavsiyelerin uygulanmasının takibini yürütmek ve tavsiyelerin uygulanmaması durumunda misilleme kararları vermekle yetkilidir. Temyiz başvuruları DSB tarafından kurulan bir daimi Temyiz Organı tarafından cevaplandırılır; bu organ DTÖ üyelerini temsil eden yedi kişiden oluşur ve dört yıl görevde kalır.
DTÖ’nün en yetkili birimi, iki yılda en az bir kez toplanan ve çok taraflı ticaret görüşmeleri ile ilgili sorunlarda karar vermekle yetkili olan Bakanlar Konferansı’dır. Günlük işleri yürütmek üzere pek çok alt birim kurulmuştur. Üyelerden oluşan Genel Konsey, Bakanlar Konferansına rapor vermekle sorumludur ve rutin işleri yapan iki kısımdan oluşur: Anlaşmazlık Çözüm Organı (DSB) ve Ticaret Politikaları Değerlendirme Organı (TPRB). Genel Konsey sorumluluklarını üç ana organa devretmiştir: Mal Ticareti Konseyi, Hizmet Ticareti Konseyi ve Ticaretle İlgili Fikri Mülkiyet Hakları Konseyi. Cenevre’de bulunan DTÖ sekreterliği 450 personele sahiptir ve bir Genel Müdür ile üç Genel Müdür Yardımcısı tarafından idare edilir. Sekreterliğin gelişmekte olan ülkelere ve özellikle az gelişmiş ülkelere teknik yardım sağlamak gibi özel bir sorumluluğu da bulunmaktadır. DTÖ bütçesi 83 milyon USD’dır ve ülkelerin katkıları ticarette aldıkları paya göre belirlenmektedir.
DTÖ’nün 164 üyesi bulunmaktadır. Son katılan üye, 30 Kasım 2015’te örgüte dahil olan Kazakistan’dır. Üyeler arasında Antigua ve Barbuda, Arjantin, Avustralya, Avusturya, Bahreyn, Bangladeş, Barbados, Belçika, Belize, Bolivya, Botsvana, Brezilya, Brunei, Burkina Faso, Burundi, Yeşil Burun Adaları, Kanada, Orta Afrika Cumhuriyeti, Şili, Kazakistan, Kolombiya, Kosta Rika, Fildişi Sahili, Küba, Kıbrıs, Kırgızistan, Çin, Çekya, Danimarka, Cibuti, Dominika, Dominik Cumhuriyeti, Mısır, El Salvador, Estonya, Finlandiya, Fransa, Gabon, Almanya, Gana, Yunanistan, Grenada, Guatemala, Gine, Yeni Gine, Guyana, Honduras, Hong Kong, Macaristan, İzlanda, Hindistan, Endonezya, İrlanda, İsrail, İtalya, Jamaika, Japonya, Kenya, Güney Kore, Kuveyt, Lesotho, Lihtenştayn, Lüksemburg, Makau, Madagaskar, Malavi, Malezya, Maldivler, Mali, Malta, Moritanya, Mauritius, Meksika, Fas, Mozambik, Myanmar, Namibya, Hollanda, Hollanda Antilleri, Yeni Zelanda, Nikaragua, Nijerya, Norveç, Pakistan, Paraguay, Peru, Filipinler, Polonya, Portekiz, Romanya, Saint Lucia, St. Vincent ve Grenadinler, Senegal, Sierra Leone, Singapur, Slovakya, Slovenya, Güney Afrika, İspanya, Sri Lanka, Surinam, Esvatini, İsveç, İsviçre, Tanzanya, Tayland, Togo, Trinidad ve Tobago, Tunus, Türkiye, Uganda, Birleşik Krallık, ABD, Ukrayna, Uruguay, Venezuela, Zambiya, Zimbabve, Rusya, Karadağ, Tacikistan, Vanuatu, Yemen, Samoa, Moğolistan ve Laos Demokratik Halk Cumhuriyeti yer almaktadır.
Tarifeler ve Tarife İndirimleri
GATT’ın 1948’de kuruluşunu takiben ortalama tarife seviyesi, toplam yedi görüşmeyle kademeli olarak indirilmiştir. Uruguay Round bu başarılara bir yenisini eklemiştir. Ortalama tarife seviyeleri önemli ölçüde düşerken genel bağlı tarife seviyeleri de önemli miktarda artmıştır. Tarife indirimleri yoluyla piyasaya giriş taahhütleri, Uruguay Round’unda toplam 22.500 sayfalık ulusal tarife listelerinde yer almaktadır. Pek çok kısımda beş yılda tamamlanacak olan tarife indirimleri, gelişmiş ülkelerin sanayi ürünleri tarifelerinde toplam %40’lık bir indirim sağlayan, ortalama %6,3 olan tarifeleri %3,8’e indirmektedir ve gelişmekte olan ülkelerden yapılan sanayi ürünleri ithalatı değer olarak %20’den %44’e çıkaracaktır. Tarife yapısının daha yüksek kısmında yer alan ve %15’in üzerinde tarifeleri kapsayan tüm kaynaklardan gelişmiş ülkelere yapılan ithalat, %7’den %5’e; gelişmekte olan ülkelerden yapılan ithalatta ise %9’dan %5’e düşmüştür.
Kalkınmakta Olan Ülkeler ve Çevre
1994 yılı sonunda 128 GATT üyesi ülkeden 97’sini oluşturan gelişmekte olan ülkeler ve hâlâ piyasa ekonomisine geçiş sürecinde olan ülkeler, DTÖ’nün üye sayısı arttıkça örgütteki ağırlıkları daha da artmaktadır. Sonuç olarak, bu ülkelerin ihtiyaç ve problemlerine büyük önem verilmektedir. DTÖ Sekreterliği kendi başına veya diğer uluslararası organizasyonlarla işbirliğine giderek seminerler düzenler ve DTÖ taahhütlerini uygulamada veya çok taraflı ticaret görüşmelerine etkin olarak katılmada ilgili ülke hükûmetlerine veya yetkili uzmanlarına teknik işbirliği imkânı sağlar. Bazı DTÖ faaliyetleriyle ilgili olarak ticaret politikaları ve anlaşmazlıkların çözümü konuları dahil olmak üzere özel kurslar verilir. Gelişmekte olan ülkelere ve bunların içinde özellikle en az gelişmiş olan ülkelere, kendi ihracatları ile ilgili olarak ticaret ve tarife bilgileri hakkında ve bu ülkelerin DTÖ’ye katılmaları konusunda yardım edilir.
DTÖ, ticaret ve çevre konularını birbirine bağlar. Bu konuda 1995 yılında çoktaraflı çevre anlaşmaları, sürdürülebilir büyüme, çevre ve ticaret, piyasalara giriş; özellikle gelişmekte olan ülkelere yapılan ihracatın geliştirilmesi, yurt içinde ticareti yasaklanan malların ticareti, ambalaj; etiket ve diğer dönüşümlü malzemelerin ticaretle ilgili mevzuatlarda birbirine uyumlu olmasının sağlanması gibi konularla ilgilenmek üzere bir komite kurulmuştur. 2001 yılında başlatılan Doha Kalkınma Turu çerçevesinde ise, Ticaret ve Çevre Komitesi kurulmuş ve söz konusu komitenin, çevresel ürünlerde pazara giriş, çoktaraflı çevre anlaşmaları – DTÖ ilişkisi ve çevreye duyarlı ticaret prat
Bu açıklama Vikipedi kaynaklarından uyarlanmıştır ve şu lisans altında sunulur: CC BY-SA 4.0.
Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.
Foruma Katıl & Yanıtla ➔
