Yeni Bilimsel Dil: Canlıların Yok Edilmesini Yumuşatan Dil

Doğaya « yönetim » mi yapılmalı?
Sirtravelalot/Shutterstock (yeniden kullanılamaz)

TEMEL NOKTALAR

• Moda yalnızca kıyafet ya da müzik meselesi değil, aynı zamanda bilimsel dili de etkiliyor.

• Birçok kelime bilim insanları tarafından seçiliyor, teşvik ediliyor ya da terk ediliyor. Biyoçeşitliliğin yıkımının neden ve sonuçlarını betimlemek için kullanılan terimler de bu kuraldan muaf değil.

• Yaklaşık otuz yıldır, ekolojik durum yönetim tarzı bir açıdan sunularak bilim insanlarının kullandığı sözcük havuzunu işgal eden bir dizi kelime ortaya çıkıyor. Bu da bilimin sonuçlarını kapitalizmin gereklilikleriyle hizaya getiriyor.

Bu iki ifadede hatayı bulun:

« Amacımız, tarım sistemlerinin direncini artırırken beslenmeyi doğayı koruyan ve yenileyen bir çözüm haline getirmek. »

« Yapay bir savanayı korumak, karbon ve biyoçeşitliliği geri kazandıran doğa tabanlı bir çözüm. »

İndiş: bu iki formül vaatlerle dolu. « Doğayı yenilemek » ya da « karbon ve biyoçeşitliliği geri kazandırmak » küçük mucizeler gibi yankılanıyor. Başka bir işaret: her iki formül de « direnç » ve « doğa tabanlı çözüm » gibi biraz teknik ve gizemli terimler kullanıyor; bunlar bir açıklama hak ediyor.

Bu iki ifadenin paylaştığı başka bir şey de var: ikisi de greenwashing (çevreyıkanı) söyleminin içinde tam yerinde görünebilir. Oysa biri Danone grubunun bir iletişimi, diğeri ise bir bilimsel yayının başlığı. Bu benzerlikler pek de şaşırtıcı değil.

30 yeni bilimsel terimin yükselişini ve sonrasında ne olduğunu izledik; bu terimler ekolojik krize adanmış bilimsel yayınlarda giderek daha sık yer alıyor: karbon kredisi, ekolojik telafi, win-win ekolojisi, yeşil koridor, yeniden vahşileştirme, One-Health…

Sonuç: 1990 ile 2024 arasında biyoçeşitliliğin korunmasına adanmış başlıca 19 bilimsel dergide yayımlanan 60.000 makale incelendiğinde, bu terimlerin büyük çoğunluğunun (30’un 26’sı) anlamlı bir artış eğiliminde olduğu görülüyor. Örnek vermek gerekirse, doğayı yönetilmesi gereken basit bir kaynak haznesi olarak sunan “ekosistem hizmeti” ifadesi, bugün 2000’lerin başına göre oran olarak 50 kez daha sık kullanılıyor.

EKOSİSTEM HİZMETLERİ

• “Ekosistem hizmeti” ifadesi, insan toplumlarının biyoçeşitlilikten ve ekosistem işleyişinden elde ettiği tüm malları ve hizmetleri tanımlamak için kullanılır.

• Doğayı ekosistem hizmeti üreten bir yer olarak kavramak, onu faydalı olan ve olmayan olarak ikiye böler. Bu terimin kullanımı, örneğin polenleştirici böceklerin verimli hasatları teşvik ederek hizmet sağladığını, ancak bu fonksiyonu yerine getirmeyen diğerlerinin ise faydasız veya zararlı sayılabileceğini düşünmeyi mümkün kılar.

• Bu ifade, biyoçeşitliliğin korunmasına yönelik pazar araçlarının gelişiminin temel taşıdır. Oysa bu ifadenin kullanımı yalnızca canlının yıkımına katkıda bulunan araçsal bakış açısını pekiştirmekle kalmaz, aynı zamanda türler arasındaki etkileşimlere dâhil olan tüm ekolojik süreçlerin—faydalı olanlar olsun, olmasın— önüne geçer. Bu etik ve ekolojik indirgemecilik, terimin birçok aktör tarafından yaygınlaşmasını ve benimsenmesini engelleyememiştir.

Bu gerçek anlamda bir sözcük savaşı önemsiz değil. Canlı varlığın yok edilmesini yumuşatan bir novlang (yeni dil) yerleştiriyor. Bu terimler, yıkımından büyük ölçüde sorumlu olduğu halde doğayı korumaya adanmış, vaatlerle dolu bir kapitalist sistemin hayal dünyasını pekiştiriyor.

Canlıların yok olmasının birinci nedeni olan yaşam alanlarının yok edilmesi, büyük ölçüde büyüme ve birikime dayalı bir ekonomiden kaynaklanıyor: Topraklar ve denizler her seferinde daha fazla kâr üretmek için işlendiğinde, dönüşümleri korumalardan daha kârlı hale geliyor.

Bu nedenle, politikleşmiş politikanın doğru bilimsel dilini çözmek ve mayınlarından arındırmak gerekiyor.

Europe Newsletter | Inline | Avrupalılar için haftalık e-posta

Sözcükler, güç araçları

Bu amaçla, önce bu sözcüklerin nereden geldiğine bakalım: adaptasyon, dayanıklılık, rekabetçilik, doğal sermaye, ileşim becerileri, şefkat, gerekli sadeleşme, yönetişim gibi… Bu terimlerin çoğu yönetim alanından geliyor ve yavaş yavaş günlük hayatımızı doldurmaya başladı.

Bu sözcüklerin bilimsel araştırmalarda yer alması dolayısıyla önemsiz görünebilir. Nihayetinde bunlar sadece sözcükler ve artık birçok alanda kullanılıyorlar. Yönetim dilini benimseyerek, şirketlerin ve karar vericilerin günlük hayatta kullandığı dil sayesinde ekolojik ve iklim konularında bilinçlenmelerinin daha kolay olabileceğini de düşünebiliriz.

Bu strateji yine de etkili değil: Sadece bu novlang’in başarısından canlıların yok edilmesi hızlanmakla kalmadı, aynı zamanda kullanımı başkaca düşünmeyi de engelliyor.

Bu nedenle, bilim insanlarının kullandığı sözcüklerin ve dilbilimsel figürlerin seçimi, çalışmalarının kritik bir aşamasıdır. Örneğin, metafor, bir kavramın bir benzetme aracılığıyla daha kolay anlaşılmasını sağlayan bir dilbilimsel figürdür. Bir « ekolojik koridor » ifadesi, böylece türlerin hareketi için uygun bir yerleşim alanı imajını çağrıştırır. « Biyçeşitliliğin erozyonu » ise, yaşayan varlıkların heterojen bir biçimde yok oluşu ile jeomorfolojik bir süreç arasında bir benzetme kurar.

Ancak bazı terimler, yalnızca betimleme ve anlaşılır olma isteğinin ötesinde bir işlev taşır. Daha da önemlisi, bu terimlerin işlevi, rahatsız eden bir gerçeği dönüştürmektir. Oluşum böylece, « regülasyon » amacıyla « alım » (prélèvement) atışı yapılan av planları, öldürme eylemini dile getirmemeyi sağlayan yollar olarak karşımıza çıkar. Ya da « ekolojik telafi », bir yerleşim alanının yıkımından sonra, tamir sözü ardına saklanarak yıkımın nedenleriyle ilgilenmekten kaçınır. Bu söz, üstelik hiçbir zaman yıkılan şeyi denkleştiremeyecek bir sözdür: Örneğin, yeni dikilen bir çit, eskisinin yıkımını hiçbir zaman telafi etmez.

Bu yönetim kökenli terimleri kullanan bilimsel konferanslardan örnekler.

Eko krizi siyasetten arındıran bir dil

Tek tek terimlerin kullanımının ötesinde, dikkat çeken şey, onların ortak özellikleridir.

Premièrement, la novlangue écologique est techno-solutionniste. Cet aspect est particulièrement flagrant avec des expressions comme nature positive, win-win, biodiversity gain, eco-friendly, nature-based solutions, adaptative management, etc. Ces expressions suggèrent que les problèmes écologiques sont de simples questions techniques à résoudre. Une « solution fondée sur la nature » (nature-based solution, en anglais) laisse par exemple planer l’idée rassurante que la nature porte en elle des solutions qu’il suffit de trouver, mais ne dit rien du problème structurel auquel nous faisons face.

Deuxièmement, la novlangue est compatible avec les logiques de marché. Elle regorge de termes comme carbon credit, ecosystem services, offsetting, nature capital, biodiversity net gains… qui laissent penser que la biodiversité peut être facilement mesurée, quantifiée, échangée ou compensée, en accord avec une approche purement comptable et instrumentale de la destruction du vivant.

Or, non seulement ces termes reconduisent des logiques d’exploitation et de marchandisation, mais elles sont largement inefficaces pour freiner la destruction du vivant ou la crise climatique. À cet égard, le « crédit carbone » est l’un de ces fiascos particulièrement bien documentés : la commercialisation de l’émission de carbone n’a absolument pas empêché ni même freiné les émissions de gaz à effet de serre.

Enfin, la novlangue cherche aussi à mettre tout le monde d’accord avec des termes comme local knowledge, community-based conservation, environmental justice… Invoquer la participation des populations locales ou les catégories de justice permet de susciter l’adhésion immédiate, mais masque souvent des causes d’inégalités et de domination.

Par exemple, malgré les mérites vantés des projets de conservation labellisés community-based, censés être « coconstruits » avec « les communautés locales », ceux-ci se révèlent souvent largement exagérés. Des inégalités structurelles et la participation limitée des communautés aux décisions demeurent, ainsi que les problèmes de financements et les causes de la dégradation des habitats.

Bien entendu, l’usage d’un terme isolé ne permet en aucun cas de préjuger des intentions des auteurs et peut correspondre à d’authentiques recherches d’inclusivité et de respect du vivant ou au développement d’un point de vue critique. Afin de choisir avec prudence les mots que l’on emploie, voici donc une petite méthode pour débusquer les termes qui pourraient s’apparenter à cette novlangue manageriale.

Quatre questions pour combattre la novlangue écologique

Étape 1 Beaucoup des mots de la novlangue sont porteurs de promesses. L’écologie win-win ou le rewilding nous placent, par exemple, dans l’imaginaire d’une coexistence heureuse et pacifique entre activités humaines et présence d’espèces sauvages.

Mais pourquoi tant de promesses ? Se poser cette question est une bonne manière de filtrer les usages qui évitent, par principe, les réalités difficiles à entendre, par exemple l’incompatibilité entre certaines activités humaines et la persistance de nombreuses espèces.

Étape 2 Des entités vivantes sont-elles considérées ? La novlangue raffole d’abstractions ou de notions ambiguës qui évitent de s’encombrer des entités observables et vivantes. Parler de « trames » noires, vertes ou bleues dans le paysage pour évoquer des zones sans lumières, végétalisées ou parcourues par des cours d’eau, ne dit par exemple rien des déplacements réels de la faune sur le terrain.

3. Aşama Önerilen çözümler veya eylemler, canlının yıkımı ve ticarileştirilmesi mantığıyla uyumlu mudur, yoksa kapitalist sonrası bir dünyada yer alabilecek mantıklar mı önerilmektedir? Canlının korunması, sermaye aktörlerinin hiçbir şeyi değiştirmeden sindirebileceği bir hizmete alma, sermaye, kâr, borç veya telafi mantıklarıyla mı her zaman yönlendirilmelidir?

4. Aşama Bir terimin kullanımı yalnızca insan refahıyla mı gereklendirilmektedir, yoksa insan toplumları için doğrudan, anlık ve ölçülebilir bir fayda sağlamayan bir canlı koruması mı olanak tanımaktadır?

Eğer bir termin bu soruların en az ikisine kolayca cevap veremiyorsa, tedbirli olalım.

Biyçeşitliliğin korunmasının yeni sloganlara değil, canlının yıkımını, bunu teşvik eden mantıkları ve bundan kaynaklanan çatışmaları açıkça adlayan sözcüklere ihtiyacı vardır. Yönetici novlangueninin yayılmasını reddetmek, direnmenin bir yoludur.

• « Ici la Terre »