Alzheimer hastalığı ve buna eşlik eden demans türlerinin nedenleri ve daha etkili tedavileri ortaya çıkarmayı hedefleyen araştırmacılar, artık farelerden farklı bir canlıyı referans alabiliyor: evcil köpekler. Uzmanların yeni yayımladığı araştırma, yaşlanan köpeklerin beyninin, demans yaşayan insanlarda görülen değişimlere benzer biçimde değiştiğini ortaya koyuyor ve bu bulgunun hem hastalığın erken teşhisine hem de yeni tedavi yöntemlerinin geliştirilmesine yol açabilecek değerli bir doğal model sunduğunu gösteriyor.
Araştırmacıların uzun süredir karşılaştığı temel sorun, demans hastalıklarının insanlarda erken evrede teşhis edilmesinin zor olması. Hastalık belirtiler biri klinik başvuruyu tetikleyecek düzeye ulaşmadan yaklaşık iki yıl önce başlamaya başlıyor. Bu nedenle araştırmacılar potansiyel ilaçları test etmek için çoğunlukla fare modellerini kullanıyor; ancak farelerde geliştirilen ilaçların insanlarda nadiren işe yaraması, alanın en büyük zorluklarından biri olarak karşımıza çıkıyor. Laboratuvar ortamında umut vadisan ilaçların yüzde 99’u insan üzerinde yürütülen klinik deneylerde başarısız oluyor.
Fare Modellerinin Sınırları
Bunun temel nedeni, farelerin beyin yaşlanmasının çalıştırılmasının zor olması. Fareler doğal olarak demans sırasında insanda görülen şekilsiz protein birikimlerine sahip değil ve araştırmacılar bu durumu taklit etmek için fareleri genetik açıdan modifiye etmek zorunda kalıyor; ancak tek bir farede demanın tüm yönlerini birebir yansıtmak oldukça zor. Bu boşluğu doldurmak amacıyla bilim insanları, Alzheimer veya demans hastalarında doğal olarak yaşanan süreçleri kendiliğinden yaşayan başka canlılara yönelmiş.
Bu bağlamda, nörodejeneratif hastalıkları çalıştırmada umut vadisan özel türlerden biri de yaşlanan evcil köpekler. Araştırmacıların yeni yayımladığı çalışma, kompanyon (evcil) köpeklerin nöroojenerasyonun doğal bir modeli olarak araştırmacılara daha iyi teşhis ve tedavi yöntemleri geliştirmede yardımcı olabileceğini vurguluyor.
Köpeklerde Demans: Ne Buldular?
Araştırma ekibi, köpeklerin beyninin yaşlanmasını anlamak için önce demans için daha iyi tedaviler geliştirme arzusundan yola çıktı ve hastaya yol açan toksik proteinleri çalıştırmada farelerden daha iyi bir yöntem olup olmadığını araştırdı. Bu sırada köpeklerin de demans geçirdiğini öğrenen araştırıcı, nörodejenerasyon üzerine çalışan veteriner norologu Stephanie McGrath ile işbirliğine gitti.
Stephanie McGrath’ın odaklandığı konu, insanlarda görülen demansa benzer bir tablo olan “köpek kognitif disfonksiyon sendromu”ydur. Bu durum 12 yaşından büyük köpeklerin çeyekten fazlasını etkiliyor ve sahiplerinin gözlemlediği belirtilere dayalı anketlerle teşhis edilebiliyor; ancak köpeklerde demansa yol açan abnormal proteinler derinlemesine çalıştırılmamıştı.
Araştırmacılar, kompanyon köpeklerin beyninin nasıl yaşlandığını anlamak için nöropatolojist Caitlin Latimer ile işbirliği yaptı. Köpek sahipleri, yaşlı köpeklerinin beyin örneklerini bu çalışma için bağışlamayı kabul etti. Köpekler ya doğal olarak hayatını kaybetti ya da yaşam kalitelerindeki daha ileri düşüşü önlemek amacıyla klinik bakım ekiplerinin görüşü alınarak sahiplerinin yönetiminde insancıl yöntemle öldürüldü.
Aynı laboratuvar analiz yöntemlerini kullanarak insan örneklerini incelediğimiz yaklaşımı köpek beyinlerinde uyguladığımızda, erken demans yaşayan insanlarda gördüğümüz bölgeyle aynı bölgelerde abnormal protein birikimleriyle karşılaştık. Ayrıca insanların Alzheimer hastalığında yaygın olarak görülen kan işaretçilerinin, kognitif disfonksiyonlu köpeklerde benzer biçimde değişip değişmediğini inceledik; beyinlerinde yüksek düzeyde abnormal protein birikimi olan köpeklerde, normalde yalnızca beyin yaralanması veya hastalığı sırasında kandda bulunan glial fibriller asitik protein (GFAP) açısından olağanüstü derecede yükselmiş seviyeler gözlemledik.
Araştırma ekibi
Normalde yalnızca beyin yarlanması veya hastalığı sırasında kandda bulunan GFAP’nin, hem kognitif düşüş yaşayan köpeklerin teşhisine yardımcı olması hem de demanın insanlarda nasıl ilerlediğine dair içgörü sağlaması açısından umut vadisan bir biyomarker olabileceği değerlendiriliyor.
Kopek Yaşlanması Üzerinde Kapsamlı Çalışmalar
Köpeklerin yaşlanmasını anlamaya yönelik başka çalışmalar da sürüyor. 50 binden fazla kompanyon köpeği zaman içinde takip eden Dog Aging Project (Kökek Yaşlama Projesi), beyni de dahil olmak üzere tüm vücudu etkileyen biyolojik, genetik ve çevresel faktörlerin yaşlanmayı nasıl şekillendirdiğini daha iyi anlamayı hedefliyor.
Jesinin örnek olarak Dog Aging Project, köpeklerde nörolojik belirtiler ortaya çıkmadan önce kognitif ve davranışsal değişimleri çalıştırabilecek bir dizi kökek kognitif test geliştirdi. Bu verilerle araştırmacılar, beyindeki patolojik değişimleri davranışsal değişimler ilişkilendirebiliyor.
Kökek beyninin nasıl yaşlandığına dair daha iyi anlayış, bazı köpeklerin veya insanların demans geçirmesinin diğerlerine göre neden farklı olduğunu aydılatmaya yardımcı olabilir. Bu çalışmalar aracılığıyla araştırmacılar hem yeni tedavi yöntemleri keşfetme hem de demansı daha erken teşhis etme konusunda daha güçlü konuma sahip olacakları öngörülüyor.
