Pekin-Tahran İlişkisi Sınavı: Savaş

İki taraflı ilişki kısmen İran‘ın Çin’e petrol ihracatına dayanıyor.
Tomas Ragina/Shutterstock (yeniden kullanılamaz)

ÖNE ÇIKANLAR

• İsrail ve Amerika Birleşik Devletleri’nin İran’a başlattığı savaş, Tahran’ın Çin ile kurduğu stratejik ortaklığı sınama altına alıyor.

• Pekin, Tahran’ı petrol, ekipman ve diplomasiyle destekliyor ancak askeri olarak savunmayı reddediyor.

• Çin’e bağımlı olan İran, Pekin için jeopolitik açıdan önemli kalmaya devam ediyor; Pekin onu savaşını paylaşmadan yardım etmeyi amaçlıyor.

28 Şubat 2026’da Amerikan ve İsrail hava saldırıları, Supreme Lider Ali Khamenei’nin öldürülmesiyle İran’ı açık bir savaşa sürükledi. Aynı zamanda Pekin ile 2021’de imzalanan yirmi beş yıllık işbirliği anlaşmasıyla resmileştirilen «küresel stratejik ortaklığı» da sınama altına aldı.

Sekiz buçuk ay sonra tablo net: Çin, İran’a yardım etti, onu korudu ve donattı ancak asla savunmadı; bu da bu stratejik ortaklığın sınırlı karakterini ortaya koyuyor. Aslında bu sınır tesadüfi bir durum taşımıyor. Çin hesaplamasından kaynaklanıyor: Pekin için Tahran ekonomik dengesinde pek önemli değil ancak jeopolitik sahada büyük önem taşıyor.

Kırık haber değil. Temelsiz görüşler hakkında değil.

Kalan, bu işbirliğinin nereye kadar gittiğini, onu nelerin sınırladığını ve özünde iki partnerden hangisinin diğerine hizmet ettiğini anlamak.

Gerçek ama eşitsiz bir çıkar uyumu

Çin için İran, önce ucuz ham petrol rezervidir. 2025’te günde yaklaşık 1,4 milyon baril (Mb/j) ithal ediyordu. Bu, ham petrol alımlarının %13’ünü ve İran ihralatının %80-90’ını oluşturuyordu. Yaklaşık %20’lik bir indirimle satın alınan bu petrol, Çin’in doğusundaki Shandong’daki bağımsız rafinerilere, Amerikan finansal sisteminden uzak duran takma adıyla teapots refineries (“çaydanlıklar”) olarak bilinen rafinerilere güç veriyordu.

Londra merkezli muhalefet medyası Iran International tarafından ifşa edilen, geçici İran petrol bakanına ait gizli bir mektuba göre, Téhéran Pékin’in “gizli işbirliği” ile üç Çin sitesindeki terminalleri ve yedi depolama haznesini kontrol ediyordu. Buradan, aktarım veya sahte petrol olmadan rafinerilere doğrudan erişim kazanıyor ve petrolünü bir alıcı bulmadan önce depolama imkanı elde ediyor. Çin ise buradan depolama ücretleri, kapısına teslim edilen indirimli petrol ve en önemlisi inkâr avantajı kazanıyor. Büyük bankaları ve üç büyük petrol şirketi yaptırımlardan uzak kalıyor; Pékin ise elini koruyor: Savaştan önce zaten kotalarını yükseltmeyi reddediyor ve daha büyük indirimler talep ediyordu. Ne olursa olsun, bu ticaret, Amerikan Hazinesi’nin ulaşamayacağı aracılar üzerinden yuan ile yapılıyor ve petrol çoğu zaman kısmen “Malezyalı” olarak beyan ediliyor. Bu mekanizma böylece dollar’dan muaf finansal yolları oturtma gibi daha geniş bir amaca hizmet ediyor.

Çin’in ilgisi aynı zamanda, belki de en önemlisi jeopolitiktir. Körfez monarşileri Amerikan üslerini barındırıyor ve İsrail Washington’un müttefiktir. Bu bölgede İran, dolayısıyla Amerikan güvenlik yörüngesinden kaçan tek büyük devletidir. Ayrıca Amerikan askeri kaynaklarını ve dikkatini Hint-Pasifik’ten uzak tutuyor. Bu avantaj, bu ortaklığın Pékin’e neredeyse hiçbir maliyet getirmemesi nedeniyle daha da değerlidir.

Tehran için Çin, değiştirilemez bir kurtarıcı. Çatışmaların en yoğun olduğu mart ayında, “teapot” rafinerileri 1,8 mb/j rekor seviyesinde ithalat gerçekleştirdi. Nisan ayında Pékin, Moskova ile birlikte, Ormuz Boğazı’nın yeniden açılmasını gerektiren bir tasarıya vetonu kullandı. Üstelik, Çinli şirketler, Çin devletinin açıkça üstlenemeyeceği şeyleri sağladı.

Wall Street Journal‘a göre, drone ve füze yönlendirmesinde kullanılan çift kullanımlı yaklaşık 1.300 parça gönderimi, 2026’nın ilk yarısında gönderildi. Financial Times ayrıca Devrim Muhafızları’nı, Amerikan üslerini fotoğraflamak için gözlem uydusu TEE-01B’yi satın aldığı iddia ediyor.

Pékin bunu yalanlıyor. Bunda “makul inkar” mantığını görmek mümkün: Amaç, maruz kalmadan yardım etmek olmalı. Buna karşılık, Tehran Çin gemilerine Ormuz’da uygulamayı düşündüğü geçiş ücretlerinde “özel muamele” vaadediyor.

Suyun sınırları: Ne bir ittifak, ne bir fedakarlık

İlk sınır askeri. Pékin ne bir asker ne de bir gemi seferber etti. 11 mart’ta, İran’ın Körfez monarşilerine yönelik saldırıları kınayan Güvenlik Konseyi’nin 2817 sayılı kararı üzerinde çekimser kaldı.

Bu görünürdeki tarafsızlık, tarafsız değildi; zira metnin etkisini zayıflatıyordu. Çin aktivizmi, “bağlılık içermeyen arabuluculuk” biçimini aldı. 31 mart’ta Pékin, Pakistan ile beş maddelik bir barış planı sundu. Dışişleri Bakanı Wang Yi, otuzdan fazla eşitiyle görüşme yaptı. Çin, aynı zamanda, 17 Haziran 2026’da Donald Trump ile İranlı mevkidaşı Massoud Pezeshkian tarafından Pakistan’ın arabuluculuğu (Suudi Arabistan, Katar, Türkiye ve Mısır’ın desteğiyle) imzalanan İslamabad anlaşılmazlığını da kesintisiz destekledi. Donald Trump ayrıca, mayıs ayında Xi Jinping’in kendisine İran’a silah satmayacağını söylediğini belirtti.

Bu tedbirli tutum aynı zamanda askeri aracın durumundan da kaynaklanıyor. Bu yeni bir durum değil: Cibuti üssü dışında Çin, Orta Doğu’ya gücünü kalıcı olarak yansıtacak kabiliyetleri günümüze kadar kendinde oluşturmadı. Ancak Xi Jinping’in Halk Kurtuluş Ordusu’nda (HKO) sürdürdüğü eşsizi temizlik bunu güçlendiriyor. CSIS veri tabanına göre, yaklaşık 176 en üst düzey askeri yöneticiden 101’i, yani %52’si, 2022’den beri görevden alındı veya izleri kayboldu.

2026 yılının Ocak ayında, Merkez Askeri Komisyonu’nun birinci başkan yardımcısı Zhang Youxia ile tüm kollu kuvvetler kurmay başkanı Liu Zhenli uzaklaştırıldı. Eylül ayında “sadakatsizlik” gerekçesiyle Partiden çıkarıldılar. İkisi de 1979 savaşındaki (Vietnam’a karşı) ve 1980’lerin sınır çatışmalarındaki gibi gerçek muharebe deneyimi yaşamış son generaller arasındaydı. Komisyon 2022’de yedi üyeye sahipti; bugün yalnızca ikisi aktif görevde – biri Xi kendisi, diğeri disiplin işlerinden sorumlu ve yeni yeni Çin Komünist Partisi (KKP) Politbüro’suna yükseltilen Zhang Shengmin. Otuz iki yıl sonra ilk kez! Uzun süre Xi’nin güvendiği adam olan Zhong Shaojun da görevden alındı.

Etkileri ölçülebilir. 2025’te HKO, Tayvan etrafında düzenlediği büyük tatbiklerini organize etmek için önce 19, ardından 12 gün harcadı; 2024’te bu süre 4 günümüştü. Tayvan’dan sorumlu Doğu Sahası, dokuz ay boyunca komutansız kaldı. Taylor Fravel, büyük ölçekli bir operasyon yürütme kabiliyeti artık kuşkuluya dönüşmüş, “örgütsel olarak başı kesilmiş” bir yönetimi betimliyor. Ancak bu temizlikler zayıflamış bir gücün işareti değil. Aksine, sadakatın yetkinliğin önüne geçtiği ve Partinin orduya bugüne kadar tanıdığı mesleki özerkliğini kaybeddiği bir kişiselleşmenin arttığını gösteriyor.

Bu tür bir gücün bir de yüzü var: amirin işlerin yolunda gitmediğini artık kendisine söyleyemeyen subaylar. İran için sonuç açık ve net. Yeniden inşa halinde, Tayvan hedefi ve sadakat zorunluluğuyla meşgul bir ormanın Körfez’e doğru ilerleyecek ne imkânı ne de niyeti var. Tasfiyeler Çin’in çekincesini yaratmıyor; onu kilitliyor.

İnci ikinci işaret, Çin’in gerçek ekonomik çıkarlarının görüldüğü Fars Körfezi. 2025’te Çin, Suudi Arabistan ile yaklaşık 108 milyar dolarlık, Birleşik Arap Emirlikleri ile de aynı tutarda ticaret yaptı. İran ile bu ticaret ham petrol dahil edilmeden ancak on milyar doları buluyor; Irak tek başına beş katı ağırlığa sahip.

Yatırımlarda fark çok daha büyük. 2005’ten 2025’e Çin, İran’a yaklaşık 4,7 milyar dolar yatırdı; İsrail’e 15,6 milyar, Körfez monarşilerine ise neredeyse 45 milyar dolar. 2021 anlaşmasıyla sıkça ilişkilendirilen 400 milyar dolar hiçbir bilinen metinde yer almıyor. Bu kapsamda yalnızca 185 milyon doların yatırıldığı söyleniyor. Dolayısıyla Riyad ve Abou Dhabi’ye vurarak Téhéran, Pékin’in bölgedeki ilk iki ortağını hedef almış oldu. Mesaj, Xi Jinping’in dikkatinden kaçmadı. Nisan ayındaki ateşkesin ardından Abou Dhabi’nin veliaht prensini karşıladı ve Mohammed ben Salmane’yi aradı; Téhéran’a yönelik buna benzer bir hareket yapmadı.

14 Nisan’da Sheikh Khaled bin Mohamed bin Zayed Al Nahyan, Pékin’de Xi Jinping tarafından karşılandı.
Çin Dışişleri Bakanlığı

Üçüncü işaret ise Amerika Birleşik Devletleri. Mayıs ayında Pékin’de, ardından Eylül ayında Washington’da düzenlenen Xi ile Trump arasındaki iki zirve, Sino-Amerikan ilişkinin istikrarının Téhéran’ın kaderinden daha öncelikli olduğunu gösterdi.

Amerikan ikincil yaptırımları, İran ile ticaret yapan yabancı şirketleri hedef alarak Nisan ayında Çin’in Hengli Petrokimya (Dalian) Refinery Co. rafinerisine, Mayıs ayında ise üç Çinli uydu görüntüleme şirketine vurdu. “Economic Outcast” operasyonu Ağustos ayında Hong Kong, Qingdao ve Shenzhen merkezli şirketler de dahil olmak üzere yaklaşık altmış hedefi işaret etti. Washington néanmoins büyük Çin bankalarını merhamet gösterdi: Tırmanma, iki taraf için de bir sınıra sahip.

Araştırmalar, 15 Temmuz’da yeniden kurulan deniz ablukası, akışı tamamen kuruttu. Çin’in İran ham petrol ithalatı Eylül ayında yaklaşık 0,5 mb/j seviyesine düştü. O ay İran’da hiçbir yük yüklenmedi ve Ormuz’un dışında denizde depolanmış İran petrolü 15 Ekim’de tükendi.

Pekin, kendi halinde, başka tedarikçiler zaten buldu. İthalatı, Eylül ayında 3,5 mb/j’ye düşen, Ekim ayında 5 mb/j’yi aşması bekleniyor, neredeyse savaş öncesi seviyeye (5,6 mb/j). Riyad ve Bağdat, Çinli müşteriyi geri kazanmak için fiyatlarını düşürdü ve Rus ham petrolü alımları bir yıl öncesine göre %20 fazla. İran petrolü artık değiştirilebilir hale geldi.

İlişkiye isim vermek: Kim kimi kullanıyor?

Çin’in kendi başına bir İran politikası yok. Her bölgesel krizi Washington ile olan rekabeti üzerinden okuyor; hem bir kaldıraç hem de bir güvence arıyor. İran cephesinde ise hayal kırıklığı öfkeye dönüşmedi. İranlı uzmanlar, Pekin’in soğukluğundan çok Téhéran’ın Çin’den ne beklediğini aslan tanımlayamamasını eleştiriyor. Reformist Kioomars Ashtarian bu yanlış anlaşılmayı özetliyor: Çin, müttefik yerine arabulucu davranmış. Bazıları ise İran pahasına varacak bir “Sino-Amerikan büyük pazarlığını” endişeleiyor. Yine de konsensüs net: Hamed Vafaei’ye göre Pekin ile çalışmak artık “bir seçim değil, bir zorunluluk” ve bu, mayısta Meclis Başkanı Mohammad Bagher Ghalibaf’ın Çin özel temsilcisine atanmasıyla ortaya çıkıyor (atanma, aynı zamanda güvenlik aygıtının Çin politikası üzerindeki artan nüfuzunu da yansıtıyor).

Bu ilişkiyi nitelemek için birkaç kavram kullanılabilir. “Kapsamlı stratejik ortaklık” hiyerarşik ortaklıklara dayalı bir Çin diplomasisinin ürünüdür; statü verir ancak yükümlilik yaratmaz. Bu, bir ittifaktan çok bir hizalanmadır. Glenn Snyder ittifıklar içinde iki korku ayrımı yapmıştı: müttefik tarafından terk edilmek ya da müttefik tarafından kendi savaşı olmayan bir savaşa sürüklenmek — buna “tuzak”a (piégeage) işaret etmişti. Pekin’de baskın olan ikinci korkudur. Bu, Çin, Rusya, İran ve Koryo around birleşmiş bir “karıştırıcılar ekseni” tezini görelendiriyor.

Lowell Dittmer’den esinlenen üçgen okuma geride kalanı aydınlatır. Pekin, ortaklarını dengelemek yerine her birine ayrı bir işlev biçiyor: İsrail’den teknoloji, İran’dan enerji istiyor. Savaş, bu “fırsat üçgenlemesini” kısıtlama altındaki bir üçgenlemeye dönüştürdü.

İlişki nihayet asimetrik karşılıklı bağımlılığa indirgeniyor: Öbürüne en az bağımlı olan taraf güce sahip. Yaptırım çalışmaları terminolojisinde Çin, ambargo altındaki bir rejimin hayatta kalmasını sağlayan “kara at” rolünü üstleniyor. Bunu yine de inkâr etme lüksünü veren “özel” ticari kanallar üzerinden yapıyor.

Kim kimi hizmet ediyor o zaman? Ekonomik düzeyde cevap pek şüpheli değil: Çin, İrân’a İrân’dan çok daha faydalı. İran petrolünün büyük kısmını soğuruyordu ve bu, kendi ithalatının ancak sekizde birini oluşturuyordu. Savaş bu açığı daha da derinleştirdi. 1,3 milyar varil civarında tahmin edilen stratejik rezervine dayanan Pekin, Ocak’tan itibaren stoklarını şişirmişti. Téhéran ise son gelir kaynağının eridiğini görüyor ve Çin, bu zorluğu Rusya ile 2022 sonrası yaptığı gibi indirimlere dönüştürebilir.

Jeopolitik satranç tahtasında ise İrân değiştirilemez konumunu koruyor. Washington’u Doğu Asya’dan uzaklaştırıyor ve Donald Trump’a karşı müzakere aracı olabiliyor. Aynı zamanda dolar dışı bir finans için bir deneme alanı ve Amerikan silahlanmalarının aşınması üzerine bir gözlem noktası sağlıyor.

Pekin, İrân gücünün yeni merkezine dönüşen Devrim Muhafızları ile bağ kurmaya zaten çalışıyor. Ashtarian, Téhéran’ı Ömer Kapısı’ndaki zarar verme kapasitesini öne çıkararak vazgeçilmez hale gelmeye davet ediyor. Bu, İrân’ın Çin üzerindeki tek kaldıracının negatif olduğunu kabul etmek anlamına geliyor.

Bir gerekli ortak, bir bulunamaz müttefik

İlişkiyi saran bu asimetri, aynı zamanda onu sürdürülebilir kılan şey. Téhéran’ın başka bir müşterisi yok; Pekin ise başka petrol tedarikçileri bulabilir, ancak bölgede İrân’ın yerini tutabilecek bir denklemi yok. Dolayısıyla Çin, İrân rejimini hayatta kalması için yeterince, ancak kendi savaşına sürüklenmeyecek kadar desteklemeye devam edecek.

Üç değişken bu dengenin kısa vadede nasıl şekillenacağını belirleyecek. Birincisi, son 3 Kasım orta dönem seçimlerinin ardından Amerikan hava saldırılarının yeniden başlaması ihtimali. İkincisi, yaptırımların büyük Çin bankalarına kadar genişletilme olasılığı. Üncüsü ise Pekin’in zaten hayal ettiği bir İran yeniden inşasında üstleneceği rol. Olasılığın en yüksek olduğu senaryo, bu oyunu bozmadan yeniden dengeleyecek bir «uyarlanabilir üçgenleme» senaryosudur. Yalnızca İran rejiminin çöküşü bu mantığı altüst edebilir.