Kamboçya’nın 2009 yılında kabul ettiği Barışçı Gösteri Yasası, tüm illerde belirlenecek “özgürlük parklarıyla” vatandaşların toplu gösterilere katılma hakkını güvence altına almayı hedefliyordu; ancak yasadan bu yana yalnızca bir park tespit edildi ve yetkililer düzenli olarak bu alanın kullanımına kısıtlamalar getirdi. Phnom Penh’de güvenlik güçleri, 1 Mayıs İşçi Günü’nde katılımcıların yürümesini engelledi; İnsan Hakları Grupları ise yasanın demokratik katılımı daralttığını öne sürerek 2027 ve 2028 seçimlerinden önce gözden geçirilmesini istiyor.
Kamboçya’daki Barışçı Gösteri Yasası, vatandaşların halka açık toplantılar düzenleme ve katılma hakkını korumak amacıyla her ilde bir “özgürlük parkı” belirlemeyi öngörüyordu. Ancak yasadan bu yana yalnızca tek bir park işaretlendi ve yetkililer sıklıkla bu alanın protesto amaçlı kullanımına engel oluyor.
Yasanın uygulamaya konulamadığı gerçeği
Yasa 2009 yılında yürürlüğe girmesine rağmen, bugün yalnızca bir park tanımlandı. Bu durum, yasanın amaçladığı hakkın fiilen hayata geçirilemediğini gösteriyor. Yetkililer, belirlenen alanların kullanımını da sıklıkla kısıtlıyor.
Bu arada, birkaç insan hakları kuruluşu 2009 yılından itibaren yasadaki bazı kısılayıcı hükümleri dile getirmişti.
Tanıt mektubundaki abes şart
Düzenlenecek gösterinin düzenleyicilerinin göndereceği tanıt mektubu, gösteriye katılacak kişi sayısı gibi bir dizi unsuru içermek zorunda. Bu gereksinim absürttür; çünkü bir protestodan önce kaç kişinin katılacağını öngörmek mümkün değildir. Düzenleyicilerin tahminleri tutarsız görünürse, yasanın sıkı yorumuna göre protesto yasa dışı sayılabilir.
Bu abes şart, pratikte düzenleyicileri zor duruma düşürüyor; çünkü kalabalık oranında bir katılım öngörülemiyor ve bu da gösterinin yasa dışı ilan edilmesine yol açabiliyor.
Tespüs toplulukları için boşluk
Amnesty International, yasanın “tespüs” (önceden planlanmayan) protestolar hakkında sessiz kaldığını da belirtti. İlgili bir endişe, yasada tepüs toplantılarına tanınırlık ve korumanın eksik olmasıdır. Tepüs toplulukları, önceden düzenlenmeden, genellikle belirli bir olaya yanıt olarak ortaya çıkan topluluklardır; planlanmadıkları için ön bildirim yapılamaz.
Parkların erişilemez konumlandırılması
Kamboçya İnsan Hakları Merkezi (CCHR), 2011 yılında özgürlük parklarının halkın erişimine kapalı olabileceği uyarısında bulundu. Başka bir endişe ise, bu parkların az sayıda vatandaşın görüp duyabileceği konumlara yerleştirilebileceğidir; bu da gösterilerin veya protestoların amacını—genellikle hükümet yetkililerini, yerel otoriteleri ve genel halkı etkileyerek kaygıları dile getirmek ve görüşleri ifade etmek—boşa çıkarıyor.
Phnom Penh özgürlük parkı, muhalefet gruplarının 2013 ve 2014 yıllarında protesto düzenlemesi için kritik önem kazandı. Yeni bir özgürlük parkı 2017 yılında işaretlendi; ancak bu park şehir merkezinden uzakta ve depolar ile endüstriyel yapılarla çevriliydi.
“Özgürlük parkının, hedef kitlelerinden uzak bir konuma taşınması, toplantıların ifade değerinin kaybedilmesine yol açacak; bu nedenle temel hakların kullanılmasını açıkça engelleyecektir.”
Birleşmiş Milletler Yüksek Komiserliği’nin Kamboçya’daki ülke temsilcisi, VOA Khmer haber kuruluşuna verdiği röportajda
Parkta düzenli olarak engellenmeler
CCHR, hükümetin grupları Phnom Penh Özgürlük Parkında protesto düzenlemekten açıkça men ettiği çok sayıda durumu belgeledi.
Bu arada, tahliyeden etkilenen topluluklardan gelen protestocular 2015 yılının Ocak ayında engellendi. Setler, Eylül 2020’de temelde pandemi sırasında güvenlik ve kamu düzenini korumak amacıyla yerleştirildi; Birleşmiş Milletler Özel Raportörleri, özgürlük parkının kullanımını zayılatan güvenlik önlemleri hakkında bir açıklama yayınladı.
Bu yıl yetkililer, parkın Uluslararası Kadınlar Günü’nü kutlamak için kullanılmasına izin vermedi ve grupları bu günü kendi ofislerinde etkinlikler düzenleyerek işaretlemeleri konusunda uyardı. Şehir ayrıca, etkinliği düzenlemeleri halinde “güvenliği, kamu düzenini veya sosyal istikrarı bozarlarsa” hukuki işlemle karşılaşılabileceği uyarısında bulundu.
Aynı kısıtlamalar 1 Mayıs İşçi Günü’nde de yapıldı; yetkililer yalnızca on kişinin yürüyüp hükümet kurumlarına dilekçe vermesine izin verdi.
Yasanın silahlandırılması
CCHR, grupların planlarını yetkiliyle koordine etme deneyimini aktardı. Yetkiler, STK temsilcileriyle bir toplantı düzenler; burada az sayıda STK personeli, çoğu üst düzeyde olan çok sayıda hükümet yetkilisi karşısında ezilir. Benzer şekilde, yetkiler STK temsilcilerini kararını ve açıklamasını dinlemek için çağırdığında, temsilcilere sıklıkla karara konuşmak veya tartışmak için yeterli süre verilmez.
Ayrıca yasanın protestoları zayılatmak için silahlandırılmasını özetledi. Yasa yalnızca barışçı toplantıları ve gösterileri Özgürlük Parkına hapsedmek için kullanılmadı; giderek daha fazla şekilde Özgürlük Parkının kendisinin kullanımı kısıtlandı ve reddedildi.
Bu nedenle barışcı toplanma özgürlüğüne getirilen kısıtlamalar, Kamboçyalıların kendi iradelerini kullanabildikleri ve halk ile siyasal hayata anlamlı biçimde katılabildikleri demokratik alanı daraltma riski taşıyor; demokrasiyi yalnızca oy verme eylemine indirgiyor.
Seçim öncesinde gözden geçirme çağrısı
İnsan hakları grupları, 2027 Belediye/Sangkat Meclisi seçimleri ve 2028 Ulusal Meclis seçimlerinden önce daha fazla protesto ve toplanma düzenlenmesi beklendiği için yasanın gözden geçirilmesini istiyor.
