26 Ağustos 2026’da Himalayalar’da yaklaşık 5.200 metre yükseklikte devasa bir kaya ve buz kütlesi yerinden koptu. Birkaç dakika içinde bu kütle, Nepal-Tibet sınırına doğru şiddetle inen bir enkaz ve su seline dönüştü; oluşan sarsıntılar o kadar güçlüydü ki ilk başta bir deprem sanıldı.
Bölgedeki buzullar gözle görülür şekilde geri çekiliyor ve eriyen donmuş topraklar da bu Himalaya yamaçlarının dengesizleşmesine katkıda bulunmuş olabilir. Her şeyden öte, Nepal’deki bu heyelan giderek daha tanıdık hale gelecek bir gerçeği gözler önüne seriyor: Görünüşte sabit olan yerler neredeyse hiç uyarı vermeden değişebilir.
Nepal’deki heyelan gibi olaylar, bu bölgelerde yaşayan insanlar üzerinde anında ve yıkıcı bir etki yaratırken, aynı zamanda daha az belirgin bir alanda da iz bırakıyor: edebiyatta.

Biyolog Rachel Carson’ın 1951 tarihli “The Sea Around Us” adlı kitabı, okuyuculara kara ve deniz arasındaki sınırın hiçbir zaman sabit olmadığını hatırlatmıştı. Gezegenimizin çok uzun tarihi boyunca okyanuslar sürekli ileri ve geri çekildi. Ancak günümüzü özel kılan şey, bu dönüşümün hızı ve insan faaliyetlerinin bu süreçteki belirleyici rolüdür.
Deniz seviyesinin yükselmesi, bunun en belirgin belirtilerinden biri. 1993’ten bu yana küresel ortalama deniz seviyesi yaklaşık on santimetre yükseldi.
Bir peyzaj değiştiğinde, kitaplarda tasvir edilen dünya da değişir. Örneğin, Lore Segal’ın 2013 tarihli “Half the Kingdom” adlı eserindeki bir sahne, yakın gelecekte okuyucuların su altında kalmış bulabileceği bir Brooklyn plajında geçiyor.
Philip Hoare’ın yine 2013’te yayımlanan “The Sea Inside” adlı kitabı ise İngiltere’den Sri Lanka’ya kadar yakında su altında kalabilecek kıyı bölgelerini inceliyor. Joseph Conrad’ın 1912 tarihli “Freya of the Seven Isles” romanında yer alan Java Denizi’ndeki kum bankları, deniz seviyesinin yükselmesiyle çoktan yutulmuş olabilir.
Manzara değişse de bu eserler aynı kalır. Değişen aslında biz okuyucularız.
Karşılaştırmalı edebiyat alanı, eserlerin çağlar ve kültürler arasında dolaşırken nasıl yeni anlamlar kazandığını uzun zamandır inceliyor. İklim değişikliği ise bu soruna beklenmedik bir boyut daha ekliyor: Gelecek, bir eserin tarihini de etkileyebilir.
1888’de Theodor Storm, “The Rider on the White Horse” adlı eseri yayımladı. Romanın ana karakteri Hauke Haien, geometri çalışıyor ve bu bilgisini Almanya’nın Kuzey Denizi kıyısında yüzyıllarca dayanacağına inandığı yeni setlerin inşasına uyguluyor. Büyük bir sel, hem Haien’in mühendislik başarısını hem de insanlığın denizi kontrol etme konusundaki güvenini sınar.

Antarktika’nın doğusundaki Thwaites Buzulu hızla küçülüyor ve büyük miktarda buz kaybediyor. NASA/James Yungel, CC BY-SA
Storm elbette küresel ısınmadan önce yazmıştı. Ancak bugün biz – yazarın ve ilk okuyucularının aksine – kıyı şeritlerinin davranışını belirleyen koşulların değiştiğini biliyoruz. Bu da onun hikayesini günümüzde farklı bir şekilde okumamıza olanak tanıyor. Storm’un “gerçekte ne demek istediğini” keşfettiğimiz için değil, onu farklı bir gelecekten okuduğumuz için.
Edebi eserlerin mekanlarıyla ilgili daha da tuhaf bir durum ortaya çıkabilir. Eskiden gerçekçi bulduğumuz metinler, artık var olmayan manzaraları tasvir ettikleri için bize fantastik gelebilir. Bazı fantastik eserler ise tam tersi bir yol izleyebilir.
Edgar Allan Poe’nun tek romanı olan 1838 tarihli “The Narrative of Arthur Gordon Pym of Nantucket”te yazar, Antarktika’da ılıman bir bölge hayal etmişti. Kitap yayımlandığında bu fantastik bir vizyondu; peki yüz yıl sonraki biri bunu nasıl yorumlayacak?
Kütüphanemizin bir kısmı böylece, tek bir kelime bile değiştirmeden, istemeden kaybolan yerlerin bir atlasına dönüşebilir. İşte benim edebiyat, okyanuslar ve iklim değişikliği üzerine yaptığım araştırmanın özü de bu.

Kitaplar geleceği tahmin etmez, iklim biliminin, buzul biliminin veya okyanus biliminin yerini de alamaz. Ancak başka bir şey yaparlar: Yerlerle ilgili deneyimleri korur ve tek bir insan ömrünün kapsayamayacağı zaman çizgilerini birbirine bağlarlar. Dünya değiştiğinde, manzaralar sayfalardan kaybolmaz – tam olarak oldukları gibi orada kalırlar. Değişen, onları okuma biçimimizdir.
Bu makale ilk olarak İspanyolca olarak yayımlanmıştır.
Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.
Foruma Katıl & Yanıtla ➔
