Batı Afrika’nın Abuja’da (Nijerya) merkezlenen bölgesel organı Ekovaş Ekonomik Topluluğu’na (ECOWAS) hizmet veren Mahkeme, 2005 yılında insan hakları yetkisi kazandı ve o günden bu yana işlediği yüzlerce davanın neredeyse yüzde 90’ını kadın hakları başta olmak insan hakları davaları oluşturuyor. Uluslararası hukuk ve insan hakları uzmanı Maame Efua Addadzi-Koom, Mahkeme’nin yetki alanındaki bu değişimin onu kadın haklarını ileriye taşıyan erişilebilir bir platform haline getirdiğini savunuyor; mahkemenin verdiği bazı örnekleşmiş kararlar ise kadınlara yönelik ayrımcılık ve şiddeti meydan okudu.
Mahkeme, Batı Afrikalıların hükümetlerine karşı insan hakları davaları açarken başvurduğu tercih edilen kurum haline geldi. Uzmanın kendi çalışmasında da belirttiği gibi bu eğilim, mahkemenin 2005’te insan hakları yetkisi almasından beri güçlendi. Kararlarının uygulanabilirliğini iyileştirmeye çalışan mahkeme, üye devletlerin kararlarını alan ve uygulayan ulusal makamlar kurmasını öngören bir uygulama planına sahip; ancak tüm üye devletler bu yükümlülüğü yerine getirmiyor.
Mahkeme kadın hakları için neden bu kadar önemli?
Mahkeme, Batı Afrikalıların hükümetlerine karşı insan hakları konularında dava açarken başvurduğu tercih edilen kurum haline geldi. Uzmanın kendi kitabında da aktardığı gibi bu durum, mahkemenin 2005 yılında insan hakları yetkisi kazanmasından beri başlamış durumda.
Ekovaş Mahkemesi’nin en büyük cazibesinden biri erişilebilirliği: davacıların davanı mahkemeye taşımadan önce kendi ülkelerinde mevcut olan tüm yargı yolalarını kullanmak zorunda değiller. Kıta üzerindeki diğer bölgesel mahkemelerde durum böyle değil.
Bu erişilebilirlik, elektronik dava açma ve dosya yönetim sistemleriyle daha da artırıldı.
Mahkeme kadınların haklarına dair hangi temel kararları verdi?
Mahkeme; evlilik, dululuk, aile içi şiddet, istihdam, eğitim, kültür ve çatışma durumları gibi pek çok alanda temel kararlar verdi. Bunlardan biri de 2019 tarihli “Kadınlar Şiddete ve Sömürüye Karşı (WAVES) ve Çocuk Refahı Derneği, Sierra Leone (CWS-SL) v. Sierra Leone Cumhuriyeti” davasıydı.
Bu, Sierra Leone’ye karşı kamu yararına açılmış bir dava; yerel bir sivil toplum kuruluşu, tahmini 3.000 hamile öğrenci adına davanı başlatmıştı. Sierra Leone, hamile öğrencilerin ana akım okullara gitmesini yasaklamış ve onlara “alternatif” okullarda standartın altında eğitim verilmişti.
WAVES, bu düzenlemenin kızlara hamilelik statüleri nedeniyle eşit eğitim erişimini reddettiğini savundu. Mahkeme, Sierra Leone’yi yasağı kaldırması ve alternatif okulları kapatması için emir verdi.
Kararları ne kadar uygulanabilir?
Mahkeme, kararlarının uygulanmasını iyileştirmeye çalışıyor. Bir uygulama planına sahip: üye devletlerin mahkemenin kararlarını alan ve uygulayan ulusal bir makam kurması gerekiyor. Ancak tüm üye devletler bunu yapmadı. 12 ECOWAS üye devletinin sekizi bu düzenlemeye uymadı.
Kendi ulusal makamlarını kuranlar arasında bile kayıtlar, bazılarının en fazla uygulanmayan hükümlere sahip ülkeler arasında olduğunu gösteriyor. Ekovaş Mahkemesi’ne ev sahipliği yapan Nijerya buna bir örnek.
Bununla birlikte, kararların kısmen uygulandığına dair örnekler var. Örneğin WAVES davası. Sierra Leone’nin kısmi uyumunu, davanın sistemsel düzeltmeler (ülkedeki bozuk sistemin iyileştirilmesi) getirmesine—bireysel mağdurlar için maddi tazminat yerine—ve böyle bir davanın yarattığı kamuoyu ilgisiyle açıklıyorum.
Hala ele alınması gereken zayıflıklar neler?
Kitapta not düştüğüm bir açık, mahkemenin kadın hakları davalarında verdiği maddi tazminatlarla ilgili belirsizlik. Kadınların haklarının ihlal edildiğine dair olumlu bir yargı kararı almalarıyla, o haklara konulacak “fiyat etiketi”nin ne olacağından emin olamamaları arasında büyük fark var.
“Fiyat etiketi” aynı derecede önemli ve tutarsızlık, etkili tranzminatın belirleyici faktörü olan öngörülebilirliği azaltıyor.
Ayrıca, Ekovaş Mahkemesi’nin kadın hakları konusundaki çoğu kararda Maputo Protokolü’nden minimal düzeyde bahsettiğini gözlemliyorum; 2025 tarihli “Zararlı Pratiklere Karşı Dernek ve Başkaları v. Sierra Leone Cumhuriyeti” davası buna istisna. Maputo Protokolü, 2003’te kabul edilen kadınların Afrika İnsan Hakları Belgesi ve kadınlar için özel olarak tasarlanan ilk bölgesel insan hakları anlaşmasıdır.
Kitapta analiz edilen kararların çoğunda mahkeme, Maputo Protokolü’nden yalnızca kısa kısa bahseder ve ona fazla dayanmaz. Bu endişe vericidir çünkü kadınlar için uluslararası insan hakları beleleri arasında Maputo Protokolü, kapsayıcı kapsamı ve özgün niteliğiyle Afrika’lı kadın ve kızlara en uygun olandır.
Kullanılmadığında etkisi azalır.
Mahkeme bölgedeki kadın haklarını nasıl dönüştürebilir?
Ekovaş Mahkemesi, bölgedeki kadın haklarını ilerletmede zaten büyük bir iş çıkarıyor; ancak uniform (tek tip) bir maddi tazminat çerçevesi geliştirmesi ve Maputo Protokolü’ne dayanmayı artırma konusunda daha bilinçli davranması halinde çalışmaları çok daha dönüştürücü olacaktır.
Kamu yararına dava açmak, Ekovaş Mahkemesi’ni sistemsel ve dönüştürücü kararlar vermeye yönlendiren başka bir yol. Ancak girişim, davaları sunan avukatlardan gelecek, mahkemenin kendisinden değil.
Bölgedeki kadın hakları için gelecek nasıl görünüyor?
Ekovaş, kadınların adalete güvebileceği adil ve açık yürekli bir bölgesel mahkeme olarak yerleşti; kendi devletleri bunu sağlamasa bile. Mahkemenin ele aldığı kadın hakları konularının yelpazesi büyümeye devam ediyor.
Mahkemenin, teknoloji aracılığıyla gerçekleştirilen cinsiyet temelli şiddete ilişkin bir davayı nihayet önüne geldiğinde onu nasıl ele alacağını dört gözle bekliyorum. Bu, kısmen veya tamamen teknolojik platformlar ve diğer dijital medya ya da araçlar kullanılarak işlenen, desteklenen, ağırlaştırılan veya yayılan cinsiyet temelli şiddetin ortaya çıkan bir biçimi.
Kadınlar bu tür şiddetten en çok etkileniyor. 2026 itibarıyla küresel düzeyde kadınların yüzde 75’inin bunu yaşadığı tahmin ediliyor. Dolayısıyla Ekovaş Mahkemesi’nin bu konudaki bir kararı, kadınların çevrimiçi şiddetten uzak yaşama haklarının şekillenmesine yardımcı olacak.
