- Senegal’da hızla büyüyen balık unu endüstrisi, balıkları yerel pazarlardan çıkarıp, yetiştirilen deniz ürünleri ve hayvanlar için yem üreten fabrikalara yönlendiriyor; bu durum gıda güvenliği ve avcılık geçim kaynakları konusunda endişe uyandırıyor.
- Ülkenin balık unu fabrikaları, tekrarlayan kirlilik ve sağlığa zarar verme suçlamalarıyla karşı karşıya kaldı; 2018 ile 2024 arasında en az sekiz fabrika, çevre ihlalleri, sürdürülemez avcılık uygulamaları ve sivil huzursuzlukla ilişkilendirildi.
- Yerel balık arzı azalıyor. Balıklar giderek daha fazla ihracat için balık unu üretimine yönlendiriliyor. Kıyı toplulukları zorlanıyor. Bazı avcılar, daha iyi bir gelecek arayışında Avrupa’ya tehlikeli deniz yolculuğuna çıkıyor.
- Outlaw Ocean Project, Senegal’daki balık unu endüstrisini araştırdı; üç fabrikayı ziyaret etti ve çevresel, ekonomik ve insani maliyetler hakkında yerel halktan, işçilerden ve yöneticilerden görüş aldı.
Bu makale, küresel balık unu endüstrisini araştıran Food for Feed adlı diziden alınmıştır. Washington, D.C.’de merkezlenen bir haber kuruluşu olan Outlaw Ocean Project tarafından üretilmiş ve Mongabay tarafından alıntılanmıştır.
20 Ağustos 2022’de, en az 50 gösterici, yakındaki bir balık unu fabrikası olan Touba Protéine Marine’ın kapatılmasını talep ederek Senegal’ın Cayar kasabasının sokaklarına döküldü. Kıyı kasabasının balıkçılık iskelesinden fabrikaya yürüyen göstericiler, “Cayar hastalanıyor” ve “Sularımız kirleniyor” yazılı pankartları havaya kaldırdı. Facebook’ta yayılan bir videoda katılımcılar, “Cayar’a saygı gösterme zamanı geldi” sloganlarını attı.
Göstericilerin şikayetleri çoktu. Avcılar, Senegalese hükümetinin yeni balık unu fabrikalarına izin vermeme sözüünü bozduğunu söyledi; bu fabrikalar, balıkları pişirip öğüterek değerli koyu sarı bir toz üretiyor. Touba Protéine Marine’ın, hükümet belgeleri ve uydu görüntülerine göre, evlerden üçte birden az mesafeye inşa edildiği için sağlık sorunlarına yol açtığı ve yerel imar yasalarını ihlal ettiği belirtildi.
Kötü koku, yerel halkın günlük hayatını dayanılmaz kıldı.
“Güney Yarımkürenin acı gerçeği,” diye yazdı göstericilerden biri olan Serigne Mbaye, protesto videosunu paylaştığı bir Facebook gönderisinde.
2022’ye kadar İspanyol şirketi Barna’ya ait olan tesisin balıkların tamamını işlediği belirtiliyor. Dünyanın diğer yerlerinde ise fishmeal genellikle avlanan diğer türler ve kullanılmayan balık kısımlarından üretiliyor.
Tüm balıklardan fishmeal üretimini kullanmak, Senegal Balıkçılık Bakanlığı’nda bir direktör olan Fatou Diouf’un sorulara yazılı yanıtında yasal.
“Balıktan fishmeal ve balık yağı üretimini yasaklayan bir kanun yok,” yazdı. “Ancak [fishmeal] tesislerinin sayının sınırlı olması nedeniyle, tüm balıkları işlemelerini önlemek için ek kontrol yöntemleri uygulanacak.”
Senegal sularında avlanan balıkların büyük bir kısmı, kıyı boyunca dağılmış altı işletmeden birinde kullanılıyor. Bunlar, tavuklar, domuzlar ve özellikle çiftlikte yetiştirilen deniz ürünleri için yem olarak kullanılan fishmeal üretiyor.
Ancak bu kadar çok balık fishmeal’e dönüştürüldükçe, bu durum yerel avcılığı ve gıda güvenliğini zayıflatıyor.
Nesiller boyu avcılığa dayanan Senegalese aileler şimdi teknelerini satıyor ya da başka amac için kullanıp Avrupa’ya kaçıyor. Evde az umut olan pek çok Afrikalı, 2025’te 3.000’den fazla canı alan, Senegal’den Avrupa’nın en yakın noktası İspanya’ın Kanad Adaları’na 1.500 kilometreden (930 mil) fazla deniz yolculuğu deniyor.
“Biz avcıyız, ama burada artık balık kalmadı, o yüzden gittik,” dedi 21 yaşındaki avcı Cheikhou Omar, Eylül 2024’te Senegal’de bir plaja otururken; İspanya’ya ulaşmaya çalışırken batan avcı teknesinden kurtarılmış, 30 kişi ölmüştü.
Temmuz 2024’ten Mart 2025’e kadar, Outlaw Ocean Project’nin muhabirleri Senegal’deki üç fishmeal tesisini — Omega Fishing, Touba Protéine Marine ve Saint Louis Sea Production — ziyaret ederek yakın çevrede yaşayanları, tesis yöneticilerini ve işçileri mülakatladı.
Mülakatlar, tesislerle bağlantılı çeşitli kaygıları ve usulsüzlük iddialarını ortaya koydu. Omega Fishing, Touba Protéine Marine ve Saint Louis Sea Production yorum isteklerine yanıt vermedi.
2018 ile 2024 yılları arasında, Senegal’deki Outlaw Ocean Project’in haberleşmesine göre, en az sekiz balık unu fabrikası çevre ihlalleri, sürdürülebilir olmayan avcılık uygulamaları ve tekrarlayan sivil isyan olaylarıyla ilişkilendirildi.
Bu dönemde fabrikalar, çevreyi en az on kez kirletmekle suçlandı; bazen işlenmiş balık atıklarını yakındaki plajlara dökerek, bazen de sakinlerin solunum problemlerine yol açtığını söylediği dumanı salarak.
Birleşmiş Milletler’in Gıda ve Tarım Örgütü’nün (FAO) 2022’de yaptığı bir çalışma, Senegal’de o dönemde faaliyet gösteren beş balık unu fabrikasının, özellikle çocuklar, yaşlılar ve önceden varolan tıbbi durumları olan kişiler arasında, rinitis ve kronik öksürük dahil artan solunum hastalıklarıyla ilişkilendirildiğini buldu.
Nisan 2018’de, Société des Produits Halieutiques’e ait bir balık unu fabrikası, Cayar’ın (Kayar olarak da yazılır) sekiz saatlik sürüş güneyindeki Abéné’de açıldı. Fabrika faaliyetlere başladıktan kısa bir sonra, sakinler, Senegalese haber kaynağı Malagen’e göre, kalın siyah duman, güçlü bir koku ve arazi tarlalarına ve kuyulara akan arıtılmamış atık sular bildirdi.
Sekiz hafta içinde, Abéné’nin plajı ölü balıklarla doldu. Soruşturmacılar, bu kitlesel ölümün fabrikadan deşarj edilen kirlilikten kaynaklandığını şüphelendi.
Sakinler harekete geçti. Genç grupları ve çevre aktivistleri protesto düzenledi. Çevre Bakanlığı’nın gözetiminde yapılan bir toplum referandumu, yanıt verenlerin yüzde 90’dan fazlasının fabrikaya karşı olduğunu buldu.
Sonra, komşu altı köyün, kendilerinin “katil” ve “toksik” olarak nitelendirdiği bu sanayiye karşı ortak bir yazışma yayınlamasının ardından, hükümet fabrikanın çalışmalarını Temmuz 2018’de askıya aldı.
Kesin olan şu ki, balık unu sanayiinin Senegal’e sağladığı yararlar var. Milyonlarca dolar vergi geliri yaratmış ve yüzlerce iş imkanı sağlamış, aynı zamanda artan dünya talebini karşılamak için daha deniz ürünü üretimi büyümeye yardımcı olmuş.
Ama gizli maliyetler var ve balık unu sanayiinin yol açtığı problemlerin yükünü kimin taşıdığına dair sorular var.
Bir zamanlar yerel toplulukları besleyen balıklar, artık yalnızca Senegal’de değil, Gambiya’da, Moritanya’da ve dünyanın dört bir yanında balın unu fabrikalarına yönlendiriliyor. Bu endüstrinin büyüklüğü çok büyük: Küresel deniz ürünlerinin yarısı yetiştiricilik yoluyla üretiliyor ve bunun çoğuna bal unu ile bal yağı veriliyor. 313 milyar dolarlık bir endüstri olan yetiştiricilik, küresel gıda üretiminin en hızlı büyüyen bölümü.
Batı Afrika’da bal unu ve bal yağının gelişimi 2010’ların başında başladı; bu sırada ağırlıklı olarak Çin ve Avrupa menşeli yabancı yatırımlar, Avrupa ve Asya ihracat pazarlarına yönelik fabrikalar kurmak üzere bölgeye akın etti. Sonuç, küçük pelajik ya da açık deniz balıkları için bir altın coşkusu oldu.
2021’e kadar geçen on yılda endüstri, Batı Afrika kıyılarında on katına çıktı. Yalnızca Senegal’de 2024 yılında Saint-Louis, Cayar, Dakar, Joal ve Sandiara yakınlarında kıyı boyunca kümelenmiş en az altı işletmedeki bal unu fabrikası sayıldı.
Endüstri büyürken, Senegal’deki gıda güvensizliğinin muhtemelen kötüleşmesi bekleniyor. 2009 ile 2018 arasında, yerel pazarlarda temin edilebilir küçük pelajik balık miktarı üçte birine düşerken kişi başına tüketim yarıya indi. FAO, 2020’lerin ortası ve sonlarında Senegal’in insan tüketimi için yıllık yaklaşık 150.000 ton balık açığıyla karşı karşıya kalabileceğini uyardı.
Cayar’ın yaklaşık bir saatlik sürüş güneyinde, kıyı şeridinde yerleşen Bargny’de 58 yaşında bir balık işleyici olan Fatou Samba, bu değişimin günlük yenilen yemek sayısıyla ölçülebileceğini söyledi.
“Bugün, üç öğün yemek yemek bizim için hiç yaşanmamış bir sorun haline geldi,” dedi. “Paraya tasarruf etmek hakkında düşünmüyoruz. Hayatta kalmamız hakkında düşünüyoruz.”
Balıklar üretim tesislerine karışırken ve gıda daha fazla karşılanmaz hale gelirken, daha fazla aile 2024’te Omar’ın yaptığı aynı seçimle yüzleşiyor: Aç kalarak kalmak ya da bir tekneye binip kuzeye yönelmek.
Bu haber, Outlaw Ocean Project’e ait uluslararası gazeteciler ekibi tarafından yürütülen ve balık unu sektörüne dair küresel bir soruşturma olan Food for Feed adlı çalışmadan alıntılanıp düzenlenmiştir. Muhabirler, 64 ülkedeki 1.400’den fazla balık unu fabrikasını inceledi; tedar zincirlerini av araçlarından işleme tesislerine, yem fabrikalarına, balık çiftliklerine ve deniz ürünleri perakendecilerine kadar izledi. Raporlama çalışmasına fabrikaları ve çiftlikleri ziyaret eden, denizde balık unu gemilerine çıkan onlarca gazeteci katıldı. Projeye, avcılık ve deniz ürünleri sektörlerini takip eden Outlaw Ocean Project tarafından geliştirilen çevrimiçi bir araç olan Bait to Plate da dahil.
Banner resmi: Senegal kıyılarında, Casamance’daki Kafountine’de el ile avcılık yapan pirogelerde ağ kullanan balıkçılar. Resim © Clément Tardif / Greenpeace.
Bir kimyasal balık ununun yanmasını engelledi. Ardından bilim insanları kanser endişesini dile getirdi
Hint toplulukları için balık unu fabrikaları kirlilik, tehlike ve protestolar getiriyor
Denizde avlanıp karada dumanla uzaklaştırılan balıklar: Senegal balıkçıları bir balık unu fabrikasına karşı çıkar
Mauritanya’daki balık unu çılgınlığı, hükümet düzenlemeleri sıkılaştırırken sona eriyor
Rapor, Guinea-Bissau toplulukları için kritik türlerdeki azalmanın balık unu üretimiyle bağlantısını ortaya koyuyor
Bu makaleyi kaynakça
Ian Urbina (2026). Fishmeal factories take Senegal’s fish from the dinner table. Mongabay Conservation news. DOI:
Katkı sağlayanlar
Konular
BiodiversityFishFisheriesFishingOverfishingAfricaSenegal
Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.
Foruma Katıl & Yanıtla ➔
