Aşırı Hava Durumu Riski Büyük Şirketleri Yoksul Ülkelerden Uzaklaştırıyor: Bu Hem Şirketlere Zarar Veriyor

2011 yılında Tayland’da yaşanan geniş kapsamlı sel felaketi, birkaç büyük otomobil üreticisini üretimi azaltmaya zorladı.
Paula Bronstein/Getty Images

Çok uluslu şirketler bir fabrika kurma, maden açma veya bölge ofisi kurma kararı verirken, yatırımlarının gelecekteki yıllarda hâlâ kârlı olacak mı olduğunu değerlendirmek zorundadırlar.

Bu kararı vermek giderek, etraf yolların suda kalıp kalmayacağı, yazın aşırı sıcağın işçi güvenliğini tehlikeye atıp atmayacağı ve temiz suya erişimin olup olmayacağı gibi riskleri düşünmeyi gerektiriyor.

İklim değişimi dünya çapında aşırı hava olaylarının sıklığını ve şiddetini artırdıkça, bu etkiler afetlere hazırlanamayan veya bu afetlerin ardından hızlı bir şekilde toparlanamayan fakir ülkelerde özellikle ağır olabiliyor.

Uluslararası işletmelere siyasi ve çevresel risklerin etkilerini inceliyorum. Yeni kitabım “Çok Uluslu Şirketler ve İklim Değişikliği: Riskler, Sorumluluklar ve Dayanıklılık”ta, felaket riskinin küresel şirketlerin bu iklim hassas pazarlara bakış açısını nasıl etkilediğini ve bu bakış açısının bazı yabancı yatırımcıları bu gelişmekte olan ülkelere tamamen yaklaşmaya yönlendirdiğini inceliyorum.

Avrupalı akademisyenlerden analizlerle desteklenen haftalık bültenimiz için kaydolun

Düşük ve orta gelirli ülkeler, çok uluslu şirketlerin kendilerinden uzaklaşması sonucu zarar gören tek taraflar değil. Şirketler de geri çekilerek, yükselen pazarlardaki iş fırsatlarından mahrum kalabilirler.

Iklim riski yabancı yatırımları nasıl etkiliyor

Birkaç çalışmadan elde edilen kanıtlar, çok uluslu şirketlerin en iklim hassas ülkelere sistematik olarak yatırım yapmaktan kaçındığını gösteriyor. Bunlar arasında kendi 159 ülkeyi kapsayan analizim de yer alıyor. Bu çalışmalar farklı örneklemelere odaklansalar da, aynı eğilimi ortaya koyuyorlar: Daha büyük iklim hassaslığıyla karakterize edilen ülkelere daha az yabancı yatırım yapılıyor.

Sonuçlar önemsiz değil. Kitabım, diğer ilgili faktörler sabit tutulduğunda, 100 puanlık ölçek üzerinde iklim hassasiyetinde her 1 puanlık artış başına doğrudan yabancı yatırımda %12’lik bir azalma tespit ediyor. Bu hassasiyet verileri, ülkelerin iklim felaketlerine maruz kalma düzeyini ve buna uyum sağlama kapasitelerini ölçüyor.

Şirketler genellikle belirli bir konudan kaçınmalarının nedenini açıklamaz, ancak iklimle ilgili kaygıları zaman zaman ortaya çıkıyor.

Örneğin Google, bir çevre mahkemesinin, su kaynakları ve çevre üzerindeki olası etkiler nedeniyle inşaat iznini iptal etmesinin ardından Şili’de 200 milyon dolarlık bir veri merkezi kurma planını durdurdu. Benzer şekilde, Microsoft ile Abu Dhabi merkezli yapay zeka şirketi G42’nin önerdiği 1 milyar dolarlık bir veri merkezi, bölgedeki su stresi kaygıları nedeniyle ertelenmiş ve sonunda askıya alınmıştı.

Şirketlerin iklim riskleri konusunda dikkatli olmaları için nedeni var.

71 büyük halka açık şirket üzerinde yapılan bir analiz, büyük kayıp yaşayan sel hasarlarını bildiren şirketlerin, genel piyasa hareketleri dikkate alındıktan sonra, takip eden yıl içinde hisse değeri ortalamasında %5’lik bir düşüş yaşadığını buldu.

Vietnam’da kasırgalar ve seller, 2022 yılında enerji ve ulaşım altyapısında tahmini 475 milyon dolarlık hasar verdi. Güvenilir olmayan altyapı, oradaki şirketlere yaklaşık 280 milyon dolar maliyet kattı.

Tayland’da Kasım 2011’de sular altında kalmış bir Honda fabrikasının havadan görünümü.
Paula Bronstein /Getty Images

Tayland’daki 2011 yılındaki şiddetli seller, Toyota, Nissan ve Honda dahil birkaç şirketi, fabrikaların sular altında kalması üzerine geçici olarak üretimi durdurmaya zorladı ve orada üretilen parçaların veya araçların üretimini durdurdu.

Bu tür maliyetler, şirketlerin bir sonraki yatırımlarını nerede yapacaklarını şekillendiriyor.

İklim riski, iklim hassasiyeti yüksek piyasalardaki tüm yatırımları durdurmasa da, bu ülkelerdeki projeleri daha az riskli bölgelere göre nispeten daha pahalı, daha az cazip ve finanse etmesi daha zor kılıyor.

Yatırımcıların kaçınmasından kimler zarar görüyor?

Gelişmekte olan ülkeler için daha az yabancı yatırım, daha az iş yaratılması anlamına gelir. Bu ülkeler aynı zamanda çokuluslu şirketlerin yurt dışına yatırım yaptıklarında getirdikleri yeni teknolojilerden yararlanma fırsatlarına da daha az sahip.

Bu sonuçlar, iklim değişikliğinin küresel eşitsizliği derinleştirmesinin başka bir yolunu öne çıkarıyor. Gelecekteki geliştirmeyi destekleyebilecek ekonomik faaliyeti azaltırken, aynı zamanda fiziksel altyapıya zarar veriyor ve insan sağlığını ve refahını tehdit ediyor.

Gelişmekte olan ülkeler, tarım pazarlarına bağımlılıkları, coğrafyaları ya da nispeten kırılgan altyapıları nedeniyle yükselen küresel sıcaklıkların etkilerine karşı özellikle hassas. Chicago Üniversitesi’deki Climate Impact Lab’dan bir rapor, önümüzdeki on yıllardaki ısıya bağlı ölümlerin %90’ının düşük ve orta gelirli ülkelerde gerçekleşeceğini öngörüyor. Benzer şekilde, 2022 yılında yapılan bir çalışma, sular altında kalmaya maruz kalan insanların yaklaşık %90’ının gelişmekte olan ülkelerde yaşadığını buldu.

Oysa fakir ülkeler, zararın ağırlığını üstlenirken, iklim değişikliğine yol açan emisyonların çok küçük bir bölümünden sorumlu. Örneğin, Afrika ülkeleri küresel sera gazı emisyonlarının %4’ünden azından sorumlu. Ancak iklim değişikliğinin en büyük olumsuz etkilerini yaşamaları bekleniyor.

Çokuluslu şirketler için kaybedilen fırsatlar

Bir şirket, iklim değişikliğine hassas ülkelere yatırım yapmaktan kaçındığında, bu sular altında kalmaya, kuraklığa ya da aşırı sıcağa maruz kalmayı azaltabilir, ancak bu karar aynı zamanda şirket için potansiyel maliyetler de taşıyor.

Bu ülkelerin çoğu, büyüyen tüketici pazarlarına, enerji kaynaklarına ya da çokuluslu şirketlerin ihtiyaç duyduğu kritik minerallere sahip. Bunları çok riskli olarak görünen şirketler, umut verici fırsatları kaçırabilir.

Örneğin, Kongo Demokratik Cumhuriyeti, dünyanın kobalt ihtiyacının büyük bölümünü karşılıyor, Endonezya ise nikel üreticiliğinde baskın konuma geldi. Bu ülkeler iklim değişikliğine oldukça hassas ve bu da muhtemelen bazı şirketleri uzaklaştırıyor.

Ancak risklere daha açık tolerans gösteren şirketler, bu ülkelerin maden sektörlerinde güçlü konumlar edinmiş durumda. Bu nedenle daha temkinli firmalar risk maruzluklarını azaltsalar da, aynı zamanda önemli kaynaklara ve büyüyen pazarlara erişimi bırakıyorlar.

Yatırımcı kaçınmasını azaltmak

Şirketlerin iklim riski kaçınmasını aşmalarına yardımcı olacak ve bu ülkelere daha fazla yatırımin akmasını sağlayacak yollar var:

• Zengin ülkelerden verilen dış yardım, gelişmekte olan ülkelere aşırı fırtınalar veya kuraklıklar meydana gelmeden önce yollarını, limanlarını, elektrik şebekelerini ve su sistemlerini güçlendirmelerine yardımcı olabilir. 2025 tarihli çalışmam, iklim açıdan hassas bölgelere iklim uyumu için daha fazla yardım alan ülkelerin, daha az yardım alanlara göre daha fazla doğrudan yabancı yatırımı çektiğini ortaya koydu. Sonuç, bu fonların şirketlere iklim risklerinin üstesinden gelindiğine dair güvence veriyor olabileceğini gösteriyor.

• Uluslararası kalkınma bankaları, çok uluslu şirketlere iklim riski sigortası sağlayarak risklerin bir kısmını üstlenebilir. Bu, kapsanan bir kesintinin bir projenin amaçlandığı gibi işletilmesini engellemesi durumunda kayıpların bir kısmını karşılayacak bir güvence ağı sunacaktır. Dünya Bankası, politika riski olaylarına karşı benzer bir kapsam zaten sunuyor ve bu da şirketleri Kenya, Mozambik ve Nijerya gibi ülkelere yatırıyma teşvik ediyor.

• Daha iyi veri, şirketlere iklim riskleri hakkında daha kesin bilgiler verebilir. Birçok risk skoru, maruzluğun bir şehirden bir proje alanına değişmesine rağmen, tüm ülkeleri hassas ya da hassas değil olarak etiketliyor. Yerel sel maruzluğu, su erişilebilirliği, sıcaklık, altyapı ve uyum kapasitesi hakkında daha ayrıntılı bilgiler, şirketlerin kaçınmalarını en riskli alanlarla sınırlamalarına olanak tanıyacak; bunun yerine bu ülkeleri tamamen atlamaktansa.

Yerel riskin anlaşılması, şirketlerin riski karşıta sigortalanması ve ülkelerin altyapılarını fırtınalara, kuraklıklara ve sıcaklığa karşı daha dayanıklı hale getirmelerine yardımcı olmak, hem şirketlere fayda sağlayan hem de iklim açıdan hassas bölgelerde ekonomik büyüme ve kalkınmayı canlandıran biçimlerde yatırıyı artırabilir.

• Çok uluslu şirketler