Sosyal medyada günde kaç kez, huzurımızı korumak, sınırlar çizmek ve zehirli insanları hayatımızdan çıkarmak üzerine mesajlar görüyoruz? Bu tür içerikler dijital platformlarda her yerdedir ve insanları, duygusal olarak yorucu ya da zararlı buldukları ilişkilerden uzaklaşmaya teşvik eden daha geniş bir “kesinti kültürü” oluşturdular. Sınırlar çizmek ve sağlıksız ilişki kalıplarını tanımak, kişiyi koruyan önemli birer önlemdir. Ancak bu yaklaşım arkadaşlıklara uygulandığında karmaşık bir bağ, karşımıza iki seçenekle çıkıyor: durumu tolere etmek ya da dostluğu sonlandırmak.
Bir “zehirli dost”la ne yapılacağına karar vermeden önce, daha temel bir soruyu sormak yerinde olur: arkadaşlık aslında nedir ve bizden ne bekliyor? Çünkü cevap, bir ilişkinin onarılmasını mı, biçimini mi yoksa sonunu mu getireceğini belirler.
Neden Arkadaşlık Konuşulması Değer
Yüksek kaliteli arkadaşlıklar, sağlığımıza, mutluluğumuza ve genel iyi oluşumıza önemli ölçüde katkı sağlıyor. İnsanlar başkalarıyla kurdukları ilişkiler aracılığıyla kendilerini keşfediyorlar. Arkadaşlıklar seçilen bağlar olduğu için, bizi zorlayan insanları arayabileceğimiz, yeni deneyimlerle tanışabileceğimiz ve tanımadığımız durumlarda destek alabileceğimiz fırsatlar sunuyorlar.
Bu durum, yalnızlık ve sosyal kopukluğun ciddi bir halk sağlığı sorunu haline geldiği bir dönemde özellikle önem kazanıyor. Yalnızlık, etrafımızda insan olsa bile yaşanabilecek bir öznel deneyim olarak tanımlanıyor; ilişkilerin hem niceliği hem de niteliği belirleyici. Bir ankete göre yetişkinlerin %21’i ciddi düzeyde yalnızlık hissettiğini belirtirken, yalnızlık çekenler arasında %57’si gerçek benliklerini başkalarıyla paylaşamadığını söyledi.
Yalnızlığın yalnızca bireysel bir mesele olmadığı da unutulmamalı. Anlamlı bağ kurmayı ve aidiyet hissetmeyi zorlaştıran daha geniş siyasi, sosyal ve çevresel koşullar da söz konusu. Bize etrafımızda insan bulunması, onlarla bağ kurmuş hissetmemize eşdeğer değildir. Kendimizi tanındığını, desteklenmiş hissediğini ve gerçek benliğimizle olabildiğimizi hissettiğimiz arkadaşlıklar, hayati önem taşıyor.
Dostluğun Gizli Sözleşmesi
Herkesin arkadaşlığın ne gerektirdiği konusunda aynı görüşe sahip olmaması normaldir. Romantik ilişkilerden farklı olarak arkadaşlıkların sosyal sözleşmesi çok daha esnektir. İki kişi birbirlerini yakın arkadaş olarak görürken, bunun anlamı konusunda oldukça farklı fikirler taşıyabilir. Ne sıklıkla iletişim kurulmalı? Bir mesaj ne kadar hızlı yanıtlanmalı? Hangi tür destek beklenmeli?
“Arkadaş” kelimesi, birbirinden çok farklı türde ilişkileri tanımlıyor. Bazı arkadaşlar kriz anında arandığında aranacak kişilerdir; bazıları iş, spor ya da hobilerle bağlanır. Bazılarını nadiren görürüz ama yine de derinden önemlidir; diğerleri ise bir zamanlar hayatımızın merkezindeyken zamanla farklı bir yere kayar.
Anlık Durumdan Değil, Kalıplardan Bakın
Zor bir durum, zor bir dost ile aynı şey değildir. Bir dostluğun “zehirli” sayılmasında, kişinin iyi oluşunu tekrar tekrar zedeleyen kalıplar söz konusudur. Bunlar manipülasyon, sınıra yönelik ihlaller, küçümseme ya da suçluluk aşıma biçiminde ortaya çıkabilir.
İnsanların sürekli değişen varlıklar olduğunu ve tek bir durumun, birinin değişme kapasitesi hakkında pek bir şey söylemediğini hatırlamak önemlidir. En kritik ayrım, izole bir olay ile sürüklenen bir kalıp arasındaki farktır. Bir dostun akşam yemeğini bir kez iptal etmesi, kimse zamanınızı sürekli dikkate almaz hale gelmesinden farklıdır. Bir dostun yoğun bir dönemde daha az ulaşılabilir olması, destek yalnızca tek yönde akan bir ilişkiden farklıdır.
Çatışma, hayal kırıklığı ve beklentilerdeki uyumsuzluk, ilişkilerin doğal parçalarıdır. Zarar ise ayrı bir konudur. Daha faydalı sorular şunlardır: Bu dostlukta aslında ne oluyor? Tekrarlayan bir çatışma mı yoksa sürüklenen bir kalıp mı söz konusu? Bu kalıp benden ne bekliyor?
Mümkünse Onarın
Bir dostluk zorlaştığında, üç olasılığı değerlendirmek gerekir: onarmak, yeniden ayarlamak ya da bırakmak. Aminatou Sow ve Ann Friedman, “Big Friendship” adlı eserinde, anlamlı arkadaşlıkların her zaman çaba gerektirmeyip kolayca sürdürülebileceği fikrini sorgularlar. Bunun yerine, yakın arkadaşlıkların insanların ve koşulların değişmesi nedeniyle dikkat ve uyum gerektirdiğini savunurlar. Onlar için mükemmellik ve kolaylık ulaşılması gereken gerçekçi hedefler değildir; yanlış anlaşılmalar ve çatışmalar kaçınılmazdır ve iyileşme kapasitesine ulaşmak önemlidir.
Onarım, bir şeyin yanlış gittiği ama iki tarafın da ilişkiyi değer verdiğinde mantıklıdır. Bu, hiçbir şey olmamış gibi davranmak anlamına gelmez. Kendimizi yaralayan şeyi isimlendirmek, diğerinin bakış açısını dinlemek, gerekirse sorumluluğu üstlenmek ve ileriye bir yol bulmak içerebilir. Ayrıca rahatsızlığın her zaman zararın kanıtı olmadığını da kabul etmeyi gerektirir; dürüst geri bildirim sunan bir dost, eleştiriden çok ilgi gösteriyor olabilir.
Arkadaşlıkların Değiştirilmesi Gerektiği Zamanlar
Bazen bir dostluk basitçe değişmiştir. Sosyolog William Rawlins, arkadaşlıkların aktif kalabileceğini, uykuya dabileceğini ya da artık günlük hayatımızın bir parçası olmadıkları halde anlamlarını koruyabildiğini anlatır.
Bu kategoriler arasında, hayatlarımız değiştikçe geçiş yapılabilir ve bu bizi beklentilerimizi yeniden gözden geçirmeye zorlar. Yeniden ayarlama, bir dostluğun değişmeyi başarısızlık olarak görüp reddetmek yerine yeni bir biçim almasına izin vermektir. Yakın bir dost, zamanla ara sıra görüldüğü biri haline gelebilir; iş arkadaşlığı, biri iş değiştirdiğinde solabilir; çocukluk dostluğu farklı beklentilerle sürdürebilir.
Bazen soru, birinin hayatımızda kalmalı mı olduğu değil, gerçekçi olarak hangi yeri doldurabileceğidir. Ne değiştiğini isimlendirmek, iki dostun da ilişkinin ne olacağına dair söz sahibi olma imkânı yaratır.
Bazen Bırakmak Gerekir
Arkadaşlığa ciddiye vermek, her ilişkiyi korumak anlamına gelmez. Sürekli zarar verme, tekrar tekrar sınırlara yönelik ihlaller ya da sorumluluğu üstlenmeme eğilimi, bir ilişkinin onarılmasını tehlikeli hale getirebilir.
Bazen bırakmak zorunludur. Arkadaşlığın esneyip uyum sağlayabilmesi, bunun sonsuza kadar esneyebileceği anlamına gelmez. Bırakmak, bir dostluğu açık biçimde sonlandırmak ya da arayı daha fazla açmak anlamına gelebilir.
Yine de bir dostluğu sonlandırmak gerekse bile, kayıp hâlâ acı verebilir. Arkadaşlıklar çatışmadan sonra aktif biçimde sonlanabilir ya da insanlar yavaşça uzaklaştıkça daha pasif biçimde eriyebilir. Bu iki biçimdeki kayıplar da yalnızlık, üzüntü, pişmanlık ya hatta rahatlama hislerini içeren karmaşık duygular getirebilir.
Arkadaşlık Değilse de Yaslanması Değer
Bir dostluğun nasıl sonlanacağı konusunda bir seçeneğimiz olduğunda, değerlerimiz ne yapacağımızı şekillendirir. Mümkünse bir konuşma, insanlara öfkeyi söylenemeden bırakmak yerine kapanış hissi verebilir; dinlenmek, dostluğun ne anlama geldiğini kabul etmek ve vedalaşmak için bir şans sunar.
Elbette karşılıklı kapanış her zaman mümkün ya da güvenli değildir. Bu durumlarda hâlâ, güvenilen bir kişiyle ya da bir terapistle işlemleri yönetme yollarını bulabiliriz.
Arkadaşlığa ciddiye vermek, aynı zamanda kaybını da ciddiye almaktır. Bir dostluğun artık sürdüremeyeceğini belirleyebiliriz ve yine de ne olduğunu, umduğumuzdan ne olabileceğini ya da o kişinin hayatımızda bir zamanlar tuttuğu yeri yaslayabiliriz. Zor ve karmaşık duygulardan kaçınmamalıyız. Gelecekteki yas olanağı karşısında tüm kalbiyle sevmek, takdir edilesi bir şeydir. Arkadaşlıklar sevip değerlidir — bazen bir an için, bazen bir ömür boyu ve bazen de ikisi arasında bir yerde.
