Yaklaşık bir yüzyıl önce Avustralyalı jeolog Sir Douglas Mawson, Doğu Antarktika’nın uzak bir bölgesine yüzlerce kilometrelik buzlar üzerinden bir kayaklı keşif gezisi düzenledi; ancak bir ekip üyesinin trajik ölümünün ardından geri döndü. Aynı Avustralyalı olan Cecil Madigan, bölgeye deniz buzları üzerinden başka bir grubu yönlendirdi ve o da geri döndü. Bu cesur kaşifler, geleceğimiz için kritik öneme sahip olabilecek bir buz tabakasına hiç ayak basmadı; bugün bile oraya gitmiş kimse olmadığı biliniyor. Bu bölgeyi tanıma zamanı geldi.
Bu uzak bölge, 1.400 kilometre ile 400 kilometre arasında uzanan devasa bir buz kütlesiyle kaplı olan Wilkes Yeraltı Havzası olarak biliniyor. Önemli olmasının nedeni, havzanın büyük bir kısmının deniz seviyesinden belirgin şekilde aşağıda yer alması. Havzanın tüm buzları erise, deniz seviyesinin 3 ile 4 metre yükselmesi bekleniyor; ayrıca oluşacak erime sularının şiddetli akıntıları, hayati önem taşıyan okyanus güncellerini bozması ve deniz yaşamı ile geniş iklim üzerinde büyük bir sarsıntı yaratması muhtemel.
Okyanus, Antarktika buzlarının büyük düşmanı
Wilkes Havzası’nın üzerine yürüseydin, sıradış bir şey görmezdin; gözün ulaştığı kadar buz görürdün. Önemli olan buzun altındakidir. Altındaki kayalık taban, deniz seviyesinden 2.000 metre aşağıya inebiliyor. Yeraltı havzaları, buzla dolmuş devasa kayalı kabağlardır. Bugün buz, okyanusun havza içine girmesini engelleyecek kadar kalındır; ancak okyanus, buzun kenarlarıyla sürekli temas halindedir.
Doğu Antarktika’nın dışında okyanus sıcaklıkları genellikle -1,8°C civarında seyrediyor. Bu soğuktur, ancak buz çok daha soğuktur. Okyan ısınması veya değişen okyanus güncelleri nedeniyle su sıcaklıklarındaki küçük bir artış bile, Wilkes Havzası’nın kenarındaki buzun daha hızlı erimesine ve ardından okyanusa daha hızlı akmasına yol açar.
Wilkes Havzası’nın kayalık tabanının bir kısmı, okyanustan uzaklaştıkça daha derine doğru eğiliyor. Buz geri çekildikçe okyanus, daha fazla buza çarpabilir ve onu daha hızlı eritebilir. Belirli bir noktada, bu eğilim boyunca buzun geri çekilmesi kendi kendini besleyen ve erimenin durdurulamaz hale geldiği bir aşamaya ulaşır.
Değişimin işaretleri
Wilkes Havzası hakkında elimizdeki verilerin büyük bir kısmı, buz delebilir radar kullanan uçaklardan geliyor. Bu taramalar havzanın şeklini ortaya çıkardı ve hassaslığını açıkça gösterdi. Havza üzerinde yapılan uydu gözlemleri, Doğu Antarktika’da bir kenar buz rafının okyanusa çökmesinin ilk bilinen örneğini 1970’ler veya 1980’lerde kaydetti.
Ancak bilmediğimiz çok daha fazla şey var. Sıcak okyanus sularının buza ulaşabileceği yolları bilmiyoruz. Bunu anlamak için okyanus tabanının şeklini haritalamamız gerekiyor. Ayrıca değişen okyanus sıcaklıkları konusunda da veri eksikliği var. Bu veri olmadan, buzun ne kadar hızlı eriyebileceğini güvenilir şekilde öngöremeyiz.
Derin geçmişten dersler
Üç milyon yıl önceki Pliosen döneminde küresel hava sıcaklıkları, modern sanayi öncesi döneme göre 2-3°C daha sıcaktı. Erimiş buz tabakaları yüzlerce kilometre karaya geri çekildi, küresel deniz seviyeleri ise 6-23 metre daha yüksekti. Okyanus tabanı tortuları, Antarktika’nın şeklinin bu şekilde nasıl dramatik biçimde değiştiğini gösteriyor.
Bu endişe verici, çünkü dünyanın yüzyılın sonuna doğru benzer bir ısınma seviyesine ulaşması muhtemel.
Gelecek projeksiyonları, bunun hızlanan erime ve Wilkes Havzası buz tabakının dramatik geri çekilmesine yol açacağını gösteriyor. Bilmediğimiz şey ise bu sürecin zamanlaması.
Wilkes Yeraltı Havzası, Dünya üzerindeki en az gözlemlenen yerlerden biri. Bu, uzaklığından değil; Avustralya’ya nispeten yakın olmasından kaynaklanmıyor. Çünkü havza, olağanüstü kalın, kalıcı ve sıkışmış deniz buzlarıyla korunan bir buzlu okyanus tarafından korunuyor.
Wendy Slaney, University of Tasmania; David Pepper, University of Tasmania; Gwen Hendry, University of Tasmania; Joana Vieira, University of Tasmania
Buza göz atmak neden bu kadar zor?
Wilkes Yeraltı Havzası, Dünya üzerindeki en az gözlemlenen yerlerden biri. Bu, uzaklığından kaynaklanmıyor; nispeten Avustralya’ya yakın. Hobart’taki yerliler, en büyük buzullarına, Darwin’e olduğundan daha yakınlar. Bunun nedeni, havzanın olağanüstü kalın, kalıcı ve sıkışmış bir deniz buzuyla korunan bir buzlu okyanus tarafından korunması.
Uldu görüntüleri bazı veri sağlayabilir, ancak uydular buz veya okyanusların içini göremez. Bilim insanlarının oraya personally gitmesi gerekecek.
Kolay olmayacak. Wilkes Havzası’na deniz yoluyla erişmek, en yetkin buz kırıcıların bile zorlandığı bir ortamda imkansız. Hiçbir gemi, büyük Wilkes Havzası buzullarından biri olan Cook Buzulüne 150 kilometreden daha yakın gelmedi.
Her ne kadar bir keşif gezisi bazı bölgelere erişim sağlasa da, bilim insanları okyanus koşullarını ve okyanus tabanını kapsamlı biçimde haritalamak için robotik sensörler kullanmak zorunda. Karada en yakın kalıcı istasyon 250 kilometre uzakta.
Tamamlanmamış iş
Bilim insanları bir zamanlar Antarktika’nın değişmenin yüzyılları alacağını düşünüyordu. Ancak bu fazla umutluydu. Karasal buzlar hızla eriyor, deniz buzları küçülüyor ve buzul olarak bilinen yüzen buzullar alttan daha hızlı eriyor.
Wilkes Havzası’nda saha çalışması, okyanuslar ve kara üzerinde yılları alan çok uluslu bir çaba gerektirecek.
Ancak bu devasa buz rezervinin oluşturduğu tehdidi anlamak için bir yüzyıl daha bekleyemeyiz.
