•Prime Minister Andy Burnham, siyasi riski yüksek bir karar vererek emeklilik maaşlarının artışını güvence altına alan “üçlü kilit” (triple lock) mekanizmasının 2030’dan itibaren kaldırılacağını açıkladı.
Bu yılki Labour Party Konferansında konuşan Burnham, şu ifadeleri kullandı: “Bazıları fark etmeyebilir ancak devlet maaşından başka hiçbir geliri olmayan ya da çok az bir gelir sahibi yaşlılar, bugün bakım ücretlerini bu küçük gelirlerinden ödüyor olabilir. Planım altında bu artık olmayacak.”
Ancak üçlü kilidin ne olduğu ve neden bu açıklamanın böyle tartışma yarattığı soruları akıllara geliyor.
Üçlu kilid nedir?
Üçlu kilit, temel ve yeni devlet maaşının artışını güvence altına alan bir mekanizmadır. Her yıl Nisan ayında devlet maaşı ödemelerinin değerini korumasını sağlayarak bu artışı ortalama ücret artışından, fiyat enflasyonundan ya da %2,5’ten hangisi yüksekse onun kadar artırır.
Siyasetçiler uzun süredir üçlu kilide yönelik herhangi bir saldırının seçimlerde şanslarını ciddi biçimde zayıflatacağını düşünüyor. Ancak bu mekanizma ne kadar süredir var ve neden getirildi?
Emeklilik maaşlarının değeri 1970’lerin başlarından beri yoğun biçilde tartışılıyor. O dönemde Labour hükümeti, uzun süreli yardımların ve devlet maaşının ücretlere ya da fiyatlara göre, hangisi yüksekse ona uygun olarak artırılması için yasalar çıkardı — bu emeklilik maaşı artışına yönelik bir “çift kilitti.”
Ancak 1970’lerin sonunda yönetimde bulunan Conservative partisi, üçlu kilidin bugün eleştirildiği aynı “ratchet etkisi” nedeniyle bu mekanizmanın sürdürülemez olduğunu belirtti. Yani başka bir deyimle, nüfusun geri kalanı için ücretler enflasyona yanıt olarak artarken yaşlılar her yıl artışın tadını çıkardı. Sonrasında maaşlar yalnızca fiyatlara bağlandı ve daha yavaş büyüyen ücretlere değil.
1980’lerde ve 1990’larda, ilerleyen yaşlarda fakirliğe düşen insanların sayısı artmasıyla ilgili kaygılar yükseldi. Arka arkaya hükümetler, maaşlarla bağlantının geri getirilip getirilmeyeceğini tartıştı. Aynı zamanda emeklilerin devlet maaşının ortalama ücretlere göre değeri istikrarlı biçilde düşüyordu. Bu düşüş 1979’daki %26’lık tepeden 2000-2010 arasında yaklaşık %16 seviyesine indi.
1999’da bir hesaplaşma yaşandı: düşük enflasyon döneminin ardından emeklilere haftalık sadece 75p artış yapıldı. Bu minicik artış öfke yarattı ve o dönemdeki hazine hazırcısı Gordon Brown harekete geçmek için baskı altındaydı. Son olarak 2002’de Labour hükümeti maaşların %2,5 ya da fiyat enflasyonundan hangisi yüksekse ona göre artırılması için yasalaştı. Çift kilit geri gelmişti.
Kritik bir nokta, ilk Pensions Commission’in 2005’te hükümete maaşlarla ücretlerin bağlantısını geri getirmesini önermesiyle geldi. Bu öneri, emeklilerin fakirliğe düşme riskini azaltmayı ve test edilebilir yardımlar sistemindeki baskıyı hafifletmeyi hedefliyordu.
Bu önerinin ardından, 2010’daki ilk bütçede Conservative/Liberal Democrat koalisyon hükümeti üçlu kilidi açıkladı. Lib Dem seçim beyannamesinde önemli bir vaad olan bu mekanizma, o dönemki hazine hazırcısı George Osborne tarafından 2011’de hayata geçirildi.
Bilenen genişleyen uçurum
2011’den beri üçlu kilit, devlet maaşının değerini belirgin biçilde artırdı. Institute for Fiscal Studies (IFS) analizine göre, 2010-2023 arasında medyan gelir sahibi hanelerdeki emeklilerin eldeki geliri %15 arttı. 2019 genel seçimlerinde üçlu kilidi korumaya yönelik partilerüstü destek, devlet maaşının istikrarlı artışına dair geniş bir bağlılığı gösterdi.
Ancak ilerleyen yaşlardaki ortalama gelirler artarken, fakir emekliler ile ortalamada yaşayanlar arasındaki uçurum açıldı. Emeklilerde bağıl fakirlik 2011’deki %13’ten 2022’de %16’ya yükseldi. Böylece üçlu kilit, daha az emeklinin fakirliğe düştüğü anlamına gelmeyebilir.
Aynı zamanda, düşük gelirli emekliler için temel güvence ağı yalnızca devlet maaşı değildir. Tarihsel olarak bu, minimum gelir garantisi (minimum income guarantee) denen bir şeyle sağlanıyordu. Bu, emekilerin haftalık gelirinin yasal olarak belirlenen bir asgari düzeyin altına düşmemesini sağlayan ve ayrıca ücretlere bağlanan test edilebilir bir yardımdır (£238 per week for a single person in 2026/7, and £363.25 for a couple).
Minimum gelir garantisi, fakir emeklilerin gelirini tamamlayan test edilebilir bir yardım olan pension credit’in garanti unsuruyla değiştirildi. Bu asgari gelire yönelik güvenceye yönelim, üçlu kilidin getirdiği görkemli bir tanıtımla gelmedi — ancak üçlu kilid hayata geçirilmeden önce emeklilerin gelirlerinde büyük bir fark yarattı.
İngiltere’de yaşam standartlarını yükseltmeye odaklanan bağımsız bir düşünce kuruluşu olan Resolution Foundation, 1997-98 ile 2011-12 arasında fakir emeklerde %15,8’lik düşüş olduğunu tahmin etti; bu da fakir emeklilerin gelirinin artmasıyla non-pensioner median income ile arasındaki uçurumun kapanmasından kaynaklandı.
Ancak yine de test edilebilir pension credit’e hak sahibi olmasına rağmen 2025/6’da bunu talep etmeyen yaklaşık 760.000 hassas emeklinin bulunduğu tahmin ediliyor.
Hükümetin kendi analizine göre bu birkaç nedenle oluyor: İnsanlar bunun varlığından haber yapmış olmayabilir ya da talep etmek için kimiyle iletişime geçmeleri gerektiğini bilmiyor olabilirler. Başvuru süreci karmaşıktır ve bazıları için talep etmeye bağlı bir utanç (stigma) bulunabilir.
Daha fazla emeği fakirlikten kurtarmanın çözümünden biri, pension credit’in değerini artırmak ve talebini iyileştirmek olabilir. Üçlu kilidin, farklı artış oranlarını belirlemek için farklı kriterler kullanan pension credit’e ya da winter fuel payments’a uygulanmaması dikkat çekicidir.
IFS analizine göre Burnham’ın konuşmasında özetlenen yeni üçlu kilidin, gelecekte devlet maaşının değerinde artış üretmeye devam etmesi bekleniyor. Ancak bu artış, eski three lock gibi devlet maaşı seviyesini aynı biçimde kalıcı olarak yukarı kaldırmayacak.
