Brézilya: Sosyal Medya, Demokrasinin Yeni Hakemi mi?

19 Ekim 2026’da São Paulo’da Meta’nın yerel ofisleri önünde düzenlenen gösteri. Lula taraftarları, Mark Zuckerberg’in şirketini Flavio Bolsonaro kampını avantajlı kormakla suçluyordu.
Nelson Almeida/AFP

TEMEL

• Lula, Brezilya başkanlık seçimlerinin ikinci turunda Flavio Bolsonaro’yu yenerek kazandı; ancak ilk turda rakibi ona üstünlük vermişti.

• Yeniden seçilen başkanın destekçileri, sağcı adayın kampanyasının Meta grubunun (Facebook, Instagram, WhatsApp) ağları tarafından daha iyi öne çıkarıldığına inanıyor.

• Bu iddialar, özel işletme olan sosyal medyanın modern demokrasilerdeki giderek daha merkezî rolünü öne çıkarıyor.

19 Ekim 2026’da, Brezilya başkanlık seçimlerinin ikinci turundan bir hafta önce, São Paulo’da Meta ofisleri önünde toplanuhan göstericiler « Meta, não se meta » yani « Meta, karışma » sloganlarını yükseltti. İçerik kaldırılmaları, hesap kısıtlamalarını ve çıkan aday Luiz Inácio Lula da Silva’ya (İşçi Partisi, PT)umlu içeriklerin görünürlüğünün düşürülmesini kınadılar; aday, Liberal Parti (PL) senatoru Flavio Bolsonaro’ya karşı yarışmaktaydı. Düzenleyicilere göre, 1.100’den fazla olay belgelemiş. Bu rakam, grupların bir tahmini olup bağımsız bir değerlendirm değildir.

Mobilizasyon, Instagram ve Meta’nın yapay zeka araçlarında yaşanan birden fazla işlev bozukluğu şikayeti sonrası gerçekleşti. 14 Ekim’de Lula’nın kampanyası, Meta’yı içeriklerinin görünürlüğünü sınırlamakla ve Meta AI’nın iki adayla ilgili taleplere verdiği yanıtlar arasındaki farkları dile getirmekle suçlayarak Üst Seçim Mahkemesi’ne (TSE) başvurdu. Meta, bu suçlamaları teknik hatalara bağlayarak reddetti ve tüm taraflara aynı kuralları uyguladığını savundu. Şirket, özellikle Lula’ya ait bir reklam hesabının geçici olarak devre dışı bırakılmasının, bir dolandırıcılık önleme denetimi sırasında yaşanan bir sınıflandırma hatası sonucu meydana geldiğini öne sürdü. TSE yine de şirketten açıklayıcı bilgiler ve adil işleme güvenceleri istedi ve kamu tartışması, büyük platformların seçim yarışına etkisi sorunu etrafında genişledi.

Haftalık, kanıta dayalı analiz içeren bir e-posta

Bu şikayetler, bir adayı kasıtlı olarak destekleme niyetinin kanıtı değildir. Yine de daha geniş bir soruyu gündeme getiriyorlar: seçim iletişiminin giderek artan bir bölümü, kuralları dışarıdan incelemek zor olan özel sistemlere dayanıyor.

Teknik bir karar politikleştiğinde

Platformlar artık yalnızca basit taşıyıcılar değil: mesajların yayılmasını düzenliyorlar, içerik öneriyorlar ve hangilerinin öne çıkarılacak ya da kaldırılacaklarına karar veriyorlar. Bu nedenle, bir politik mesajla karşılaşması muhtemel kitleleri etkiliyorlar.

Bir sınıflandırma hatası, istemsiz olsa bile önemli sonuçlar doğurabilir; özellikle de birkaç gün içinde bir seçimin yaklaşması durumunda. Hangi içeriklerin etkilendiği, ne kadar süreyle ve hangi başvuruların sunulduğu belirlenebilmeli. Aynı şekilde, bir yapay zekanın verdiği yanıtlar arasındaki bir fark, kasıtlı bir yanlılığı kanıtlamaz, ancak bağımsız testlerin yapılmasını gerekçelendirebilir. Asıl mesele, seçim tartışmasını etkileyen kararların doğrulanabilir hale getirilmesidir.

Meta, 2017’den bu yana 200’den fazla koordineli sahte davranış ağını kaldırdığını ve seçim güvenliliği önlemlerini güçlendirdiğini açıklıyor. Bu tür kampanyalarla mücadele gerekli, çünkü sosyal medya sahte bilgilerin yayılmasında veya bir görüşün yapay biçimde abartılmasında kullanılabiliyor.

Ancak şirketin açıkladığı bu bilanço, moderasyon kararlarının her zaman tutarlı olduğu anlamına gelmiyor. Manipülasyonlarla mücadele etmek ile meşru politik içeriklere yönelik kısıtlamaların şeffaflığını güvence altına almak iki ayrı sorumluluk. Brezilyalı kuruluşlar, insan tarafından incelenen itiraz mekanizmaları ve doğrulanabilir bilgi talep ediyor. TSE, seçim yarışmasını etkileyebilecek sistemler hakkında soruşturma yürütebiliyor olmalı.

Lula’nın dijital ordusu

Lula, mobilizasyon ağlarını da güçlendirdi. Özellikle, 23 Ekim’de 10,5 milyon takipçiye ulaşan, milletvekili André Janones’un yönettiği bir WhatsApp ağı olan “Exército do Lula” ya da “Lula’nın ordusu”ndan yararlandı. Üyeleri, yayınları paylaşmak, videoları yorumlamak ve hashtag’leri yaymak üzere talimatlar alıyordu.

Destekçiler böylece kampanyanın mesajlarını yalnızca Instagram önerilerine dayanmadan yayabilen kampanya aktörlerine dönüştü.

Kstrateji çelişkili bir boyut taşıyor: WhatsApp, kampanyanın eleştirdiği aynı şirket olan Meta’ya ait. Bu durum, adayların büyük dijital şirketlerin altyapısından ne kadar zorlukla sıyrılabildiğini gösteriyor.

Politik reklamcılık, pahalı bir bağımlılık

Seçim harcamaları bu bağımlılığı ortaya koyuyor. TSE seçim hesaplarına göre, Folha de S.Paulo’nun aktardığına göre, adaylar Ağustos ile 14 Ekim 2026 arasında Meta’ya doğrudan yaklaşık 282,4 milyon real (45 milyondan fazla euro) ödediklerini beyan etmişti.

Prezydent seçimlerinde Flávio Bolsonaro, Lula’nın kullandığı şirkete Lula’dan üç katına yakını harcadı: 7,5 milyon real’e karşılık 2,6 milyon. Bu tutarlar geçicidir ve tüm iletişim harcamalarını kapsamaz. Veriler TSE’nin resmi DivulgaCandContas portalından görüntülenebilir.

Artış açık: Ulusal seçimlerde Meta’ya ödenen tutarlar 2018’de 22,7 milyon real, 2022’de ise 129 milyon real olarak tahmin ediliyordu. 2026’da ise 282,4 milyon, söz konusu tarihte zaten beyan edilmişti.

Bu rakamlar, daha fazla harcama yapan bir adayın algoritma açısından daha iyi muamele gördüğü kanıtlanmaz. Ancak bir şirketin, reklam sattığı, içerik dağıttığı ve bunların moderasyonunu üstlendiği ekonomik ağırlığını yansıtırlar. Adaylar görünürlüklerini artırmak için ödeme yapabilirler, ancak bunu belirleyen kuralları bilmezler.

Yalan bilgi ve yabancı etkiler

Amerika Devletleri Örgütü (OEA) seçim gözlem misyonunun 6 Ekim 2026 tarihli ön raporu, ilk turu barışçıl bir gün olarak betimledi, ancak ülkenin güçlü kutuplaşmasını ve sahte bilginin yaygın biçimde yayılmasını vurguladı.

Misyon, yabancı liderlerin zaman zaman bir aday yönünde hakaret içeren açıklamalarla desteklendiği yabancı güçlerin açıklamalarından da rahatsız olduğunu belirtti. Rapor, bu açıklamaların yapıcısını ya da hedeflenen adayı belirtmiyor. TSE Başkanı Kassio Nunes Marques ise yetkililerin yabancı müdahaleye işaret eden herhangi bir olay tespit etmediğini belirtti.

Düzenlenmiş bir müdahalenin riski ile kanıtı birbirinden ayırt etmek gerekir. Washington Post, Trump’ın kampanya dönemindeki kamuya açık sessizliğinin stratejik olduğunu bildirdi: Bir Beyaz Saray danışmanına göre, Flávio Bolsonaro’ya açık bir destek, göçmenlikle Washington’un müdahalesiyle tehlikedeki ulusal egemenlik üzerine Lula’nın söylemini güçlendirebilirdi.

Seçimler artık yabancı açıklamaların, ülkeler dışında üretilen içeriklerin ve platformlar tarafından büyütülen anlatıların dolaştığı transmilli bir alanda yapılıyor. Bu platformlar özel bir rol oynuyor: sistemleri, hangi mesajların görünür hale geldiğini ve hangi kitlelere ulaştığını kısmen belirliyor.

Sorgulanabilir dijital egemenlik için

Dijital egemenlik yalnızca veriye hakim olmak veya altyapıları yerelleştirmek anlamına gelmiyor. Bir ülke sağlam seçim kurumlarına sahip olabilirken, öneri, reklam ve moderasyon sistemlerini kontrol eden yabancı şirketlere bağımlı olabilir.

Bu, siyasi içeriklerin nasıl görünür kılındığını, sınırlandığını veya kaldırıldığını anlamayı ve otoritelere ile araştırmacılara bu sistemleri inceleme imkanı vermeyi gerektiriyor. Aynı zamanda vatandaşların ve adayların bir karara itiraz etme ve gerekirse telafi alma imkanı bulmasını da güvence altına almalı. Bu, devletin tüm çevrimiçi konuşmaları kontrol etmesi gerektiği anlamına gelmiyor: platformlar yasa dışı içeriklerle, tehditlerle ve dezenformasyonla mücadele etmek zorunda. Meydana gelen zorluk, bu görevleri ifade özgürlüğü, çoğulculuk ve adaylar arasındaki eşitle uyumlandırmaktır.

Birçok güvence verilebilir: seçim olaylarının teknik izlerini korumak, öneri sistemlerini ve yapay zeka araçlarını bağımsız denetimlere tabi tutmak, siyasi içeriklere uygulanan kısıtlamaları açıklamak ve insan tarafından yeniden gözden geçirmeye izin vermek. Seçim otoriteleri, soruşturmaları için gerekli verilere açık bir hukuki çerçeve içinde erişebilmelidir.

Şeffaflık, silinen içeriklere dair genel raporlarla sınırlı kaldığı sürece anlamını koruyamaz. Tartışmalı kararların incelenmesini ve itiraz mekanizmalarının hataları gerçekten düzeltip düzeltmediğinin doğrulanmasını gerektirir. Sivil toplum örgütleri olayları belgeleyebilir ve şirket verilerinin her zaman ortaya çıkarmadığı sorunları görünür kılabilir.

São Paulo’daki Meta ofisleri önündeki mobilizasyon bu talebi ifade ediyor. Yapılan şikayetler, kasıtlı bir müdahale stratejisini kanıtlamıyor; ancak temel bir soru öne çıkar: Politik söylemin görünürlüğünü etkileyen kararlar, yalnızca bu kararları alan şirketlerin açıklamalarına dayanabilir mi?

Dijital egemenlik, küresel platformlardan kopmak ya da onların gücünü sınırsız bir devlet kontroluyla değiştirmek anlamına gelmez. Uygulanabilir kuralları, bu kurallara uyumun izlenebilmesini ve haksız kararların düzeltilmesi için usulleri gerektirir. Asıl mesele, artık demokratik tartışmanın bir bölümünü biçimlendiren şirketlerin bağımsız biçimde nasıl denetleneceğini belirlemek.

• Lula da Silva