Çevre Suçlarıyla Mücadelede Çok Taraflılığa Nadir Rastlanan Zafer

• Hükümetler, organize suç konusundaki BM’nin ana forumunda, odun, madenler, vahşi yaşam ve atık takibini içeren çevre suçlarına karşı ilk küresel protokole müzakere etmek için 83’e 12 oy verdi.
• Brezilya, Latin Amerika ve Afrika genelinde ortaklarıyla çalışarak, beklenmedik bir koalisyon oluşturan Amerika Birleşik Devletleri, Arjantin, Suudi Arabistan ve İran’ın muhalefetine rağmen oyu kazandı.
• Protokol, suçluların yasadışı altın, odun ve vahşi yaşamı meşru pazarlara aklamalarına olanak tanıyan hukuki açıkları kapatacak; ancak yalnızca onu onaylayan devletleri bağlayacak ve bir taslağın yakında gelmesi beklenmiyor.
• Bu makale bir yorumdur. İfade edilen görüşler yazarın görüşleridir ve Mongabay’inkilerle zorunlu olarak aynı değildir.

Multilateralizm son birkaç yılı kötü geçirdi. Uluslararası kurumlar zor durumda, jeopolitik rekabet yoğunlaşıyor ve hükümetler en temel kurallarda bile uzlaşamıyor. Yine de geçen hafta Viyana’da beklenmedik bir gelişme yaşandı.

Ülkeler, çevre suçlarıyla mücadele etmek için küresel bir anlaşmaya müzakereye başlama kararı aldı. Bu, uluslararası işbirliği için mütevazı ama önemli bir zafer ve dünyanın en yıkıcı suç örgütlerinden bazılarının durumunu çevirmeye yardımcı olabilecek bir zaferdir.

Gelişme, Uluslararası Narkotik Kontrol Kurulu’nun (UNTOC) Uluslararası Kaçakçılıkla Mücadele Sözleşmesi’nin 13. Taraflar Konferansı’nda yaşandı. 83’e 12 oyla hükümetler, vahşi yaşam ve odun yasadışı ticareti, yasadışı madencilik ve maden kaçakçılığı hedef alan yeni bir protokol tasarlayan bir kurul kurmak için bir kararı destekledi.

Sonuç neredeyse kesin değildi. Amerika Birleşik Devletleri, Arjantin, Suudi Arabistan ve İran girişimi zayıflatmaya çalıştı. Başaramadılar. Oyu, belirli muhalefete rağmen uluslararası kuralların yine de ilerleyebileceğini gösterdi.

Brezilya önemli ölçüde takdir edilmeyi hak ediyor. Latin Amerika ve Afrika’yı kapsayan bir koalisyonla çalışan diplomatları, yıllardır süren teknik görüşmeleri siyasi bir ivmeye dönüştürdü. Igarapé Enstitüsü de dahil olmak üzere sivil toplum kuruluşları, kanıtların oluşturulmasına ve daha güçlü uluslararası eylem için baskının sürdürülmesine katkı sağladı.

Kırılma noktası aynı zamanda küresel diplomaside daha geniş bir değişimi de işaret ediyor. Küresel Güney’in farklı ülkeleri giderek yalnızca normları benimseyen değil, norm üreten aktörler haline geliyor. İklim ve biyoçeşitlilikten çevre suçlarına kadar geniş bir yelpazede konuların gündeme getirilmesine öncülük ediyorlar, koalisyonlar kuruyor ve uluslararası kuralların yazılmasına katkı sağlıyor. Viyana’daki Brezilya liderliği buna güçlü bir örnek sunuyor.

Luiz Inácio Lula da Silva’nın 25 Ekim’de yeniden seçilmesi, bu çabaya yeni bir siyasi enerji kazandırmalı. Yenilenen yetki, Brezilya’ya diplomatik liderliğini sürdürme, ittifaklarını güçlendirme ve protokole ilişkin müzakereleri hızlandırma fırsatı veriyor.

Stajlar büyük. Çevre suçu kârlı bir faaliyet; yıllık yüzlerce milyar dolar gelir sağlarken, daha geniş ekonomik ve ekolojik maliyetleri trilyonlara ulaşabiliyor. Suç örgütleri ormanlardan kereste, nehirlerden altın sömürüyor. Başkaları ise nesli tükenen türlerle ticaret yapıyor veya tehlikeli atıkları sınırlar ötesine bırakıyor. Yolsuzluk ve para aklama, bu işlerin canlı kalmasına yardımcı oluyor.

Amazon, buna çirkin bir örnek sunuyor. Yasadışı altın madenciliği ve ormancılık ekosistemleri yok ediyor; altın ayırmak için kullanılan cıva nehirleri ve yerli toplulukları zehirliyor. Bu kârlar, sınırlar ötesinde faaliyet gösteren suç örgütlerini güçlendiriyor. Uzak ormanlarda yasadışı şekilde çıkarılan altın, rafinerilere ve binlerce kilometre uzaktaki tüketicilere ulaşmadan önce birkaç aracıdan geçebiliyor ve o ana geldiğinde genellikle meşru metalden ayırt edilemez hale geliyor.

Hükümetler hareketsiz kalmıyor. Brezilya, Kızılderili topraklarındaki kaçak madenciliğe karşı, aralarında arkasındaki finansal ağların da bulunduğu kapsamlı operasyonlar düzenledi ve buna ilişkin soruşturmalar başlattı. Kolombiya, Ekvador ve Peru da suç örgütleriyle bağlantılı olanlar dahil olmak üzere yasa dışı çıkarma faaliyetlerine karşı önlem aldı.

Uluslararası işbirliği de genişliyor. 2025 yılında INTERPOL ve Dünya Gümrük Örgütü, 134 ülkede düzenlenen “Thunder” Operasyonu ile neredeyse 30.000 canlı hayvanı ele geçirdi ve 1.100 şüpheliyi tespit etti.

Ancak bu çalışmalar hâlâ eşit değil. Uluslararası anlaşmalar zaten nesli tükenmekte olan türleri koruyor ve tehlikeli atıkları düzenliyor. Avrupa Birliği çevre suçlarına ilişkin mevzuatını güçlendirdi; Avrupa Konseyi ise 2025 yılında ceza hukuku yoluyla çevrenin korunmasına dair bir konvansiyon benimsedi. Yine de çevre kaçakçılığının büyük biçimleri için ortak suçlar ve uygulama önlemleri belirleyen evrensel bir ceza adaleti aracının hâlâ yok.

Suçlular açıkları sömürüyor. Farklı hukuki standartlar ve zayıf gözetim, yasa dışı malların meşru pazarlara girişine olanak tanıyor. Kabuk şirketleri mülkiyeti gizliyor. Finans aracıları, elde edilen gelirlerin maskelenmesine yardımcı oluyor. Uygulama, suç örgütü sınırları aşarken bile çoğu zaman ulusal sınırlarda duruyor.

Önerilen protokol bunu değiştirmeye yardımcı olabilir. Ortak ceza suçları, işleyenlerin tutarsız ulusal yasaları sömürmesini zorlaştırır. Polis ve savcılar arasındaki daha yakın işbirliği, sınır ötesi soruşturmaları daha etkili kılar. Varlıkların geri alınması ve şüphelilerin iadesi için daha iyi düzenlemeler, otoritelere elleri kirletmekten neredeyse hiç kaçınan finansörleri ve aracıları takibe yardımcı olur.

İş dünyasının da büyük çıkarları var. Bankalar ve emtia tacirleri, tedarik zincirlerinin temiz olduğunu kanıtlamaya yönelik artan baskıyla karşı karşıya; daha güçlü uluslararası standartlar, yasa dışı tedariki tespit etmelerine ve müzakere sorumluluğunu iyileştirmelerine yardımcı olur. Bu suçların yükünü çoğu zaman çeken Kızılderili halklar ve yerel topluluklar, ihlalleri ifşa etmeye ve hesap sormaya yönelik daha güçlü mekanizmalardan faydalanabilir.

Yeni araç, CITES ve Basel Konvensiyonu da dahil olmak üzere mevcut anlaşmalara dayanacak ve Paris Anlaşması ile Küresel Biyoçeşitlilik Çerçevesini güçlendirebilir. Yasadışı orman kesimi sera gazı salınımına yol açar ve karbon havzalarını yok eder. Yasadışı madencilik su yollarını kirletir ve ormanlara zarar verir. Daha güçlü yaptırım uygulamaları, suç faaliyetleriyle sürekli olarak zedelenen iklim ve biyoçeşitlilik taahhütlerinin hükümetlerce yerine getirilmesine yardımcı olabilir.

Savunulacak sebepler var. Henüz bir protokol kabul edilmedi ve müzakereler uzun sürecek. Tüm UNTOC protokollerinde olduğu gibi, yalnızca onu onaylayan devletleri bağlayacak; büyük tüketici pazarları da dahil olmak üzere ona muhalefet eden ülkelerden bazıları onu asla imzalamayabilir. Egemenlik kaygıları sürecek. Bazı ülkeler daha güçlü yükümlülklere direnebilir, diğerleri ise onları uygulamakta zorlanabilir. En iyi anlaşma bile, işlevsel kurumlar ve yeterli kaynak olmadan pek bir şeye yaramaz.

Brezilya’nın yurt dışındaki güvenilirliği, yasadışı madencilik ardındaki finansal ağlara karşı da dahil olmak üzere evde sürdürülen uygulamaya bağlı olacak. Yine de Viyana önemli. Brezilya ve ortakları, derin jeopolitik bölünmelere rağmen ülkelerin ortak sorunlarda ilerleyebileceğini gösterdi. Sıradaki meydan okuma, diplomatik bir başarıyı uygulanabilir yasa haline getirmek.

Laura Waisbich, Igarapé Enstitüsü’nün kıdemli araştırmacısıdır; Melina Risso, enstitünün program direktörüdür; Robert Muggah ise enstitünün kurucu ortaklarından biridir.

Düzeltme (27/10/26) Son paragraf, metindeki bir kalan parça parçası ele almak üzere güncellendi.

Bu makaleyi kaynakça

Laura Waisbich, Melina Risso, Robert Muggah (2026). Yasadışı çevre suçlarıyla mücadelede çok taraflılık için nadir bir zafer (yorum). Mongabay Conservation news. DOI:

Katkıda Bulunanlar

Konular

YorumSuçÇevreÇevre HukukuYönetişimYasadışı MadencilikYasadışı TicaretHukukHukuk UygulamasıTezahüratSuç ÖrgütleriOdun YasalarıKüresel