- Pakistan’ın Punjab eyaletinde kasım ayı, küresel sağlık kılavuzlarını aşan bir hava kirliliği örtüsü getirir ve hem insanları hem de vahşi hayatı tehlikeye atar.
- Uzmanlar, havanın bu bölgedeki vahşi hayata özgü etkileri hakkında daha net bilgiler verecek daha fazla veri ve uzmanlaşmış izleme ekipmanı çağrısında bulunuyor.
- Bir veteriner hekim, kendisine başvuran hayvan hastaları olan kuşlar, kediler, köpekler ve vahşi hayatın şiddetli solunum tahrişine uğradığını; hapşırma, burun akıntısı, halsizlik ve zorlu solunum yaşadığını belirtiyor.
- Bu tür bir kirlilik, kuşların göçüyle birlikte yırtıcı hayvanların avlanma ve otçulların yeterli besini bulma yeteneğini de etkileyebilir.
Her kasımda, solunumu zorlayan toz parçacıklarından oluşan bir örtü, Pakistan’ın Punjab eyaletini sarar ve gökyüzünü tehlikeli gri bir tavana çevirir. Yirmi milyondan fazla sakini için yaşanan halk sağlığı felaketinin başlıkları haklı olarak öne çıkarken, bölgenin tarım arazileri, kentsel yeşil alanları ve geri kalan sulak alanlarında sessiz bir kriz yaşanıyor.
Bu toksik havanın insan akciğerlerine ne yaptığını tam olarak biliyoruz; hatta tarım varlıklarına yönelik kesin etkisini bile takip ediyoruz. 2023 yılında yapılan bir taban çalışması, Lahore ve Kasur ilçelerinde yer alan 10 hayvan çiftliğini yakından izledi; her birinde 90 ile 275 arasında hayvan bulunan bu çiftliklerde, ahzarlardaki ince toz parçacıkları, karbondioksit ve potansiyel olarak toksik eser elementlerin kesin mikrogram miktarları takip edildi. Araştırmacılar, hayvan sağlığını korumak için havayı Staphylococcus aureus gibi fırsatçı bakteriyel patojenler açısından da taramıştı.
Oysa, vahşi bir kuş veya memeli, bu izlenen tesislerin tam dışında bir yere konduğunda bilim aniden göz yumuyor. Mevsimsel kirlilikle boğulan bir bölgede, vahşi hayat büyük bir izleme boşluğunda acı çekiyor.
Pakistan’daki Veteriner ve Hayvan Bilimleri Üniversitesi (UVAS)’nde Vahşi Hayat ve Ekoloji profesörü ve 2023 yılındaki hayvan çalışmasının ortak yazarlarından Sidra Safdar, bu uçurumun kökenini açıkça fon eksikliği ve siyasi irade olarak belirtiyor.
Safdar, hava kirliliği ile ilişkili canlı izlemesindeki büyük veri açığının nedenlerinden birinin uygun kaynakların ve özel ekipmanların eksikliği olduğunu belirterek, gerçek zamanlı hava kalibi takibinin pahalı yıllık kalibrasyon gerektirdiğini vurguluyor.
Sınırlı da olsa, mikro ölçekli izleme ara sıra gerçekleşiyor; örneğin Lahore Hayvanat Bahçesindeki küçük ölçekli takipler gibi. Gerçekten bölgesel bir tablonun ortaya konması, yüksek bakım bütçeleri gereştiren pahalı makro ölçekli istasyonlar gerektirir.
Safdar, hükümet düzeyinde hayvan refahının hava kirliliğiyle mücadele ederken “hâlâ öncelikli bir gündem olmadığını” söylüyor.
Punjab Wildlife ve Parks Departmanı bu tanımlamayı reddederek, canlıların görmezden gelinmesinin “kesinlikle söz konusu olmadığını” belirtiyor. Hava kalitesi sensörleri için belirli bir bütçeye dair ayrıntı vermemekle birlikte, departmanın halkla ilişkilerden sorumlu yardımcı baş hayvan muhafızı Muhammad Ramzan, göç alan bölgelere izleme ekiplerinin gönderildiğini ve esir hayvanlar için sıkı veteriner gözetimi olduğunu kaydediyor. İzlenmeyen wild popülasyonlar konusunda Ramzan, “yerli hayvan ve kuşlar genellikle belirli bir doğal uyarlama ve dayanıklılık derecesine sahiptir; bu da onlara mevsimsel değişimlere ve çevresel streslere bir dereceye kadar dayanma imkanı tanır.” diyor.
Havanın bu denli büyük ölçekli kirliliği, maruz kalmayı kaçınılmaz kılıyor. Ocak 2026’da Lahore’nin hava kalitesi endeksi (AQI) 500’ün üzerine çıkarak “tehlikeli” kategorisinin derinlerine daldı ve geçici olarak dünyanın en kirli ikinci büyük şehri oldu; bu bilgi IQAir’e göre. 2025 yılında Pakistan’da ince partikül maddelerinin ortalama konsantrasyonu, Dünya Sağlık Örgütü yönergelerinden 13 kereden fazla fazla oldu; bu da hava kalitesi izleme platformuna göre.
2024 yılında smogun canlılar üzerindeki etkisini analiz eden bir değerlendirme, ürkütücü bir fizyolojik gerçeği ortaya koyuyor. Yer seviyesinde ozon ve ince partiküller, wild hayvanların solunum yollarına kolaylıkla sızarak kronik iltihaba, oksijen alımını kısıtlamaya ve geri döndürülemez hasara yol açar.
Siddetli solunum zorluklarının ötesinde, ağır metaller ve uçucu organik bileşiklerle zenginleşen kışım sis karışımı, çevresel bir hormon bozucu olarak işlev görür. Bu kirleticiler, cinsiyon hormonlarını ele geçirerek yaban hayatı embriyolarında ciddi ölçüde düşmüş üreme oranları ve gelişimsel kusurlara yol açar.
Bu kirliliğin kasımbır ayında bu kadar ölümcül olmasının nedeni, Punjab’ın spesifik emisyon kaynaklarına ve kış meteorolojisine bakmayı gerektirir.
Bölge, yıl boyu araçlar, endüstriyel emisyonlar ve binlerce tuğla fırınından devasa bir temel kirlilik üretir. Bu yük, çiftçiler kış ekin ekiimine hazırlandıkları tarlalarını temizlemek için mahsul artıklarını yaktları kasımbır ayında sert şekilde patlar.
Mevimsel sıcaklıklar düştükçe, “sıcaklık tersinmesi” olarak bilinen meteorolojik bir olgu ortaya çıkar: Soğuk hava tabakası, üzerinde daha sıcak hava tarafından yer yüzeyine yakın şekilde hapsedilir. Durgun kış rüzgar hızlarıyla birleşen tersinme, fiziksel bir kapak görevi görür. Tarımsal dumanla kentsel egzozun üst atmosfere yayılmasını engelleyerek, toksik sisi tam da yerel yaban hayatının yaşadığı ve solunduğu yer seviyesinde hapseder.
Lahore’deki veteriner kliniklerinin tamamında, akademik makalelerde betimlenen kuramsal hasar, günlük acil durumlara dönüşür.
UVAS Pet Centre’de veteriner cerrah ve öğretim üyesi Dr. Syed Muhammad Faheem Ahmad, bu ilk kurbanları tedavi eder.
“Evet, sism sırasında vakalarda büyük bir artış görüyoruz; tıpkı insanlarda olduğu gibi, onlar da aynı belirtileri yaşıyor ve çok fazla sorunla karşılaşıyorlar,” dedi Faheem.
Veteriner cerrah, hayvan hastalarının — kuşlar, kediler, köpekler ve yaban hayatı — tutarlı şekilde şiddetli solunum ve göz tahrişıyla geldiğini, bunun hapşırma, burun akıntısı, halsizlik ve zorlu solunumla karakterize olduğunu belirtti.
Önceden var olan solunum rahatsızlıklarına sahip hayvanlar için kış sisi, bu hastalıkları ciddi şekilde kötüleştirir.
2024 yılında yapılan inceleme, kirliliğin kalın bir bulutunun hayvanların ekosistemleriyle etkileşim biçimini de aktif olarak değiştirdiğini belirtiyor. Sis’in yarattığı fiziksel yoğunluk görünürlüğü ciddi biçimde kısıtladığı için, avcıların başarılı biçimde avlanma ve otçulların yeterli miktarda beslenmeyi güvende biçimde bulma yetenekleri büyük ölçüde olumsuz etkileniyor.
Araştırmacılar, ayrıca yıldız takımları gibi görsel ipuçlarına güvenen göçmen kuşlar veya belirli koku ve manyetik alanları kullanarak yön bulan türler için, siste bulunan azot oksitleri ve ağır metallerin duyusal organlarını etkili biçimde körlüğe uğratarak onları kadim göç yollarından saptırdığını kaydetti. WWF-Pakistan’ın Pakistan’ı geçen küresel düzeyde önemli bir göç koridoru olan Hint Nehri Göç Yolu hakkında verdiği son 2026 tarihli rapor, çevresel baskılar nedeniyle bölgeye gelen göçmen kuş popülasyonlarında keskin bir düşüş olduğunu gösteriyor; ancak araştırmacılar, bu düşüşün ne kadarının kış sisinden, ne kadarının genel yaşam alanı kaybından veya diğer faktörlerden kaynaklandığını henüz ölçemiyor. İzleme boşluğu nedeniyle, veriler henüz mevcut değil.
WWF-Pakistan’dan araştırmacı ve ornitolog Muhammad Jamshed Iqbal Chaudhry, bu ekolojik göstergelerin görmezden gelinmesinin tehlikeli bir ihmal olduğunu uyarıyor.
“Punjab’dan gelen kapsamlı kuş sağlığı verilerinin olmaması, wild life’ın güvenli olduğu anlamına gelmemeli,” dedi ve Punjab’da yalnızca sise atfedilen kesin popülasyon düşüşünün ölçülmemiş olsa da, güncel bilimin bölgenin kuş popülasyonları için “inandırıcı zarar yollarını” açıkça ortaya koyduğunu belirtti.
Küresel korumacılar giderek artan biçimde “Tek Sağlık” (One Health) yaklaşımını savunuyor — insan, hayvan ve ekosistem sağlığının birbirinden ayrılamaz biçimde birbirine bağlı olduğunu ve birlikte çalışılması gerektiğini anlatan bu çerçeve, toksik havaya karışan kimyasalların yerel bitki örtüsüne çöküp su kaynağına sızmasıyla, besin zincirinin temelini kirleterek siste kalıcı hasarın kış mevsiminin ötesinde süreceğini garanti altına alıyor.
Bu kirleticilerin Punjab’daki vahşi yaşama yayıldığı izlemek için koordineli ve çok yılları kapsayan biyomonitörüm programları finanse edilip hayata geçirilene kadar bölge, facianın yalnızca yarısını ölçüyor. “Sorumlu yanıt … rahatlık değil, önlemektir,” Chaudhry vurguluyor. “Emisyonları azaltırken, hangi türlerin, yaşam alanlarının ve yaşam evrelerinin en fazla risk altında olduğunu ortaya koyacak izlemenin acilen kurulmasını sağlayın.”
Banner resmi: Ekim 2019’da Lahor’da pus içinde arabasını iten bir satıcı. Resim AP Photo/K.M. Chaudary’a ait.
Güney Asya, göçmen kuşlar için yaşanmaz hale mi geliyor?
Dünyanın rekor sıcaklıkları, Küresel Güney’de hava kirliliğini ve sağlığı kötüleştiriyor
Kaynaklar:
Jamil, M., Sidra, S., Hussain, A., Imran, M., & Sheikh, A. A. (2023). Assessment of air quality of livestock farms in district Kasur and Lahore. Pakistan Journal of Zoology, (1). doi:10.17582/journal.pjz/20230224040218
Altaf, M., Ansari, Z. S., Ameen, M., & Abid, N. B. (2024). Smoke and Fog: Smog Impacts on Wildlife. Journal of Wildlife and Ecology. Şu kaynaktan alındı: https://jwepak.com/wp-content/uploads/2025/01/JWE-835.pdf
Saleem, A., Awan, T., & Akhtar, M. F. (2024). A comprehensive review on endocrine toxicity of gaseous components and particulate matter in smog. Frontiers in Endocrinology, . doi:10.3389/fendo.2024.1294205
Colborn, T., Vom Saal, F. S., & Soto, A. M. (1993). Developmental effects of endocrine-disrupting chemicals in wildlife and humans. Environmental Health Perspectives, (5), 378-384. doi:10.1289/ehp.93101378
Bu makaleyi kaynakça
Muhammad Talal (2026). In Pakistan’s Punjab, toxic air threatens wildlife amid a monitoring blind spot. Mongabay Conservation news. DOI:
Katkı sağlayanlar
Konular
Air PollutionAnimal RightsAnimalsBiodiversityConservationdataEnvironmentFellowsGlobal Environmental CrisisHealthMonitoringPlanetary BoundariesPollutionPublic HealthResearchWildlifeAsiaPakistanSouth Asia
Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.
Foruma Katıl & Yanıtla ➔
