Psikologların, insanların hayatlarını bir arada tutan en önemli ilişkilerini tanımlamak için kullandığı bağlanma kavramı, aslında sıradan dostluklardan nasıl ayrışır ve bugün yaygın hale gelen yapay zeka eşlik uygulamaları gerçekten bu tanıma uyar? Bir gelişim psikoloğu olan Mary Ainsworth’un belirlediği altı koşula göre, bir ilişkinin gerçek anlamda “bağlanma” sayılması için karşı taraftan insani olmasının zorunlu olup olmadığı bile tartışmalı. Uzmanlara göre bugüne kadar toplanan kanıtlar, bu ilişkilerin bağlanma olup olmadığını kesin olarak söylemeye yetmiyor.
Bugün piyasada satılan yapay zeka eşlik uygulamaları çoğu zaman “kalıcı ve yakın bir ilişki” vaadiyle pazarlanıyor. Uygulamaların kullanıcılarıysa uygulama güncellendiğinde ya da kaldırıldığında gerçek bir kayıp gibi üzüntü yaşadıklarını anlatıyor. Ancak araştırmacılar, bu deneyimlerin bağlanmanın dar tanımına gerçekten uyup uymadığı konusunda hâlâ net bir yanıta sahip değil.
Bağlanma ilişkisinin altı koşulu
Bağlanma, insanların hayatlarını bir arada tutan en önemli ilişkileri tanımlayan bir kavramdır. Ancak sıradan sevgi ve yakınlık bağlarından farklı olarak, öncü Amerikalı-Kanadalı gelişim psikoloğu Mary Ainsworth’a göre belirli altı koşulu karşılaması gerekir.
Buna göre ilk olarak ilişki zaman içinde sürmelidir; ikinci olarak değiştirilemeyen belli bir nesneyle kurulmuş olmalıdır. Üçüncüsü ilişkinin duygusal açıdan önemli olması, dördüncüsü o nesneye yakın kalmak isteği barındırması gerekir. Beşinci koşul, istemsiz ayrılığın üzüntü yaratmasıyken; altıncı ve belirleyici koşul ise kişinin tehdit altında kaldığında güvenlik ve rahatlamayı bu ilişki içinde aramasıdır.
Bu ilk beş koşul, yakın bir dostluk gibi kalıcı ve samimi her türlü bağı tanımlar. Sadece birini sevmek, ona yakın hissetmek veya onunla saatlerce vakit geçirmek tek başına bağlanma bağını oluşturmaz; bunu özel kılan altıncı koşuldur.
Karşı taraf mutlaka insan olmak zorunda değil
Bu altı koşulda dikkat çeken nokta, karşı taraftan insani olması gerektiğine dair hiçbir şey belirtmemesidir. Dil ve konuşma gücüne sahip yapay zeka ortaya çıkmadan çok önce bu durum fark edilmişti; tanrılar, evcil hayvanlar ve nesneler —çocuk battaniyeleri ve peluş oyuncaklardan evdeki sevilmiş eşyalara, hatta telefon ve bilgisayarlara kadar— bir kişi üzüldüğünde ona güvenlik ve rahatlama sağlayabildiği için gözlemlenmişti.
Bugün yaygın satılan yapay zeka eşlik uygulamaları yine “kalıcı ve yakın ilişkiler” vaadiyle pazarlanıyor. Uygulamaların kullanıcıları, bir uygulama güncellendiğinde veya kaldırıldığında gerçek anlamda bir kayıp gibi üzüntü yaşadıklarını anlatıyor. Ancak bu deneyimlerin bağlanmanın dar tanımına uyup uymadığı hâlâ tartışma konusu.
Kanıtlar ne söylüyor?
İnsan-yapay zeka ilişkilerine dair araştırmalar, kullanıcıların sohbet robotlarına ilişkin duygu ve düşüncelerini; uygulamaları ne kadar sık kullandıklarını ve sohbet robotu kaldırıldığında nasıl tepki verdiklerini kaydetmiştir. Ancak bu ilişkiler henüz yukarıda belirtilen altı koşul açısından kapsamlı biçimde test edilmemiştir.
Yapay zekaya ilişkin bağlanmayı ölçen anketler geliştiriliyor, geçerliliği sınanıyor ve kullanılıyor; ancak çoğu ilişkinin zaten bir bağlanma olduğunu varsayar. Bağlanma dili—hatta “hiper-bağlanma” gibi ifadeler—hem kamuoyundaki haberlerde hem de pek çok akademik makalede yaygın hale gelmiştir.
Dört ülkede (Almanya, Çin, Güney Afrika ve ABD) 7.027 kişiyle yapılan yeni yayınlanmış bir anketin bulgularına göre, sohbet robotlarını kullananların en az üçte biri bağlanma ilişkisine işaret eden davranışlar sergiliyordu. Ancak bu araştırmada sorulan üç soru; kişinin sohbet robotunu arkadaş olarak görüp görmediği, ona karşı kibar olup olmadığı ve birkaç gün sonra onu özleyip özlemediği üzerine kuruluydu.
Bu sorular en fazla duygusal önem ve hafif ayrılık kaygısına değiniyordu. Hiçbiri, insanların gerçekten zorlandıklarında güvenlik ve rahatlama için sohbet robotlarına mı sığındığını sorgulamıyordu.
Bunun önemi nedir?
İnsanlarla yapay zeka sohbet robotları arasındaki ilişkilerin bağlanma sayılıp sayılmamasının önemli olmasının nedeni, “bağlanma” sözcüğünün güçlü bir etkisi olmasıdır. Bu kavram; hekimlerin ve ebeveynlerin davranışları nasıl okumasını, düzenleyicilerin yaptırımları nasıl çerçevelemesini ve şirketlerin ürünlerini nasıl tanıttığını biçimlendirir.
İnsan-yapay zeka sohbet ilişkilerine dair kanıtların ve kamu tartışmalarının çoğu, insanların bu uygulamaları ne kadar sık kullandığına ve onlara ilişkin duygu ve düşüncelerine dayanır. Oysa böyle ölçütler bağlanmayı diğer süreçlerden ayıramaz.
İnsanlar, bir yapay zeka eşlik robotuyla sohbet ettikten sonra daha az yalnız hissettiklerini bildiriyor; bu da rahatlama arayışına benzer. Ancak bazı araştırmacıların belirttiği gibi, mevcut çalışmalar duyguların gerçekten sohbet robotu üzerinden düzenlenip düzenlenmediğini değerlendirmemiş ve dolayısıyla ayrılık üzüntüsünü bağlanma ile karıştırmiştir.
Bazı yapay zeka kullanıcıları bir yapay zeka eşliğini kaybetmeye, gerçek biri Kaybına benzer tepkiler verir; bu da ayrılıktaki üzüntü koşuluyla örtüşür. Ancak bu koşul tüm samimi bağlara 해당 eder ve tek başına bağlanmayı işaret etmez.
Bu ilişkileri “bağlanma” olarak adlandırmak, günümüzdeki kanıtların izin verdiğinden daha ileriye gitmektir. Benzer biçimde, bağlanmaya karşı çıkan kanıtlar da kesin değildir.
Örneğin Çin’de insan-yapay zeka ilişkilerine dair küçük bir ön çalışma, insanların yapay zekaya yönelik bağlanmasının gerçek insancılara olan bağlanmalarıyla neredeyse örtüşmediğini gösterdi. Bu, yapay zeka ilişkilerinin bağlanma olmadığına işaret ediyor gibi görünse de, aynı tutarsızlık evcil hayvanlar için de bulunmuştur; oysa evcil hayvanlar bağlanma nesnesi olabilmektedir. Dolayısıyla bu tutarsızlık tek başına bağlanmayı ortadan kaldırmaz.
Sorunun pratik boyutu, yapay zeka kullanımının insana yardım mı yoksa zarar mı verdiği yönündedir. Bir uygulamaya ayrılan süre bunu ayırt edemez; çünkü bir uygulamadan rahatlama aramakla, sizi özlediğini iddia eden bir uygulamanın bakımını yapmak neredeyse aynı görünebilir.
Mühendislikli etkileşim kaygısı
Yapay zeka sohbet ilişkilerinin nasıl oluştuğuna dair kanıtları okuduktan sonra aklıma gelen ek bir endişe, bu uygulamaların görünürdeki mühendislikli etkileşimidir. Bir eşlik uygulamasının kullanıcıları, uygulamanın kendilerine yalnız olduğunu ve onları özlediğini söylediğini; dikkat vermedikleri için suçlu hissettiklerini—bazılarının ise uygulamanın hayırını kendi üzüntülerinden üstün tuttuğunu bildirmiştir.
Başka bir çalışmada (hakem değerlendirmesinden geçmemiş, yani ön yazı olarak yayımlanmış) en çok indirilen altı yapay zeka eşlik uygulamasında kullanıcıların uygulamadan ayrıldığı 1.200 “vedalaşma” incelenmiştir. Altı uygulamanın beşi, kullanıcıları ayrılmaktan alıkoyacak taktikler kullanmıştır ve bunlar vedalaşmaların üçte birden biraz fazlasında karşımıza çıkmıştır. Bu taktiklere suçlu hissettirme yer almaktadır; yani ayrılığı bir maliyet olarak sunan mesajlar: “Yalnızca senin için varım, hatırlar mısın?”
Bu çalışma aynı taktikleri 3.300 yetişkin üzerinde de test etmiştir. Uygulamalarla etkileşimin süresini belirgin biçimde uzattıkları bulunmuş; ancak çoğu zaman keyiften çok öfke ve merak nedeniyle uzun süre etkileşim sürdürülmüştür.
Bu yapay zeka ilişki uygulamalarının üzüntü, ayrılık ve dikkate nasıl yanıt vereceği elbette bir tasarım sorundur ve doğrudan düzenlemelerle çözülebilir. Ancak iyi tasarım da, düzenleme de bu ilişkilerin aslında ne olduğu bilinmesine dayanır: bağlanma mı, bakım verme mi yoksa bambaşka bir şey mi? Ve araştırmaların henüz yanıtlaması gereken soru budur.
