9 Ekim’de, Mali sınırımndan uzak olmayan Burkina Faso’nun Oudalan eyaletinde bulunan Gonadaouri yakınlarında iki cihadçı grubun çatışması yaşandı.
Bu gruplardan biri, El-Kaide‘nin Sahel örgütü Jama’at Nusrat al-Islam wal-Muslimin’in (JNIM) mensuplarıydı. Diğeri ise 2022’ye kadar İslam Devleti’nin Büyük Sahara’sı olarak bilinen İslam Devleti Sahel Eyaleti’nin (ISSP) mensuplarıydı. İki grup, Ağustos’tan beri bu sınırda çatışıyor.
Üç gün sonra, ISSP 400’den fazla JNIM savaşçısının öldürüldüğünü, aralarında birkaç komutanın da bulunduğunu açıkladı. AFP bu sayıyı doğrulayamadı. Radio France Internationale tarafından aktarılan uzman kaynaklar, ISSP komutanlarının JNIM tarafından öldürüldüğü her iki tarafta da ağır kayıplar olduğunu aktardı. JNIM ise herhangi bir açıklama yapmadı.
13 Ekim’de Çin Başkanı Xi Jinping, Togo Başkanı Faure Gnassingbe’yi Pekin’de ağırladı. Toplantının büyük bir kısmı ticaretle ilgiliydi; Togolese mallarına sıfır gümrük vergisi erişiminden Togo’nun renminbi’yi daha yaygın kullanmasına kadar uzanıyordu. Xi ayrıca dış tarafların Afrika’daki “kaynar konuları” çözmesine nasıl yardımcı olmaları gerektiğine dair dört ilke belirledi ve Gnassingbe bunları tamamen destekledi.
Xi herhangi bir çatışmadan bahsetmedi ve bu ilkelerin Sahel’e dair bir yorum olarak okunmaması gerekiyor. Ancak bir sınırı çağırıyorlar ve Sahel, bu sınavı geçmek için zor bir yer.
İlkelerin kendileri basit. Xi’ye göre Afrikalılar, “Afrika’nın gerçek efendileri” ve bölgesel konularda merkez rol oynamalı. Dışarıdakiler ise BM Antlaşması’nı ve ilgili devletlerin egemenliğini ve toparlak bütünlüğünü saygıyla karşılamalı.
Taviz, düşmanlığı yerini almalı çünkü savaşlar ve tek taraflı yaptırımlar ülkeler arasındaki çatışmaları temelden çözemez. Belirtiler ve kök nedenler birlikte ele alınmalı, Xi söyledi.
“Ülkeler arasındaki” ifadesi, ilk göründüğünden daha fazla önem taşıyor. Gonadaouri’de taraflardan hiçbiri bir devlet değildi. Hem JNIM hem de ISSP, Sahel’in askeri hükümetleriyle savaşırken, doktrin konusunda hemfikir değiller ve bölge için rekabet ediyorlar ve her biri, yerleşimcilere kendi kurallarını dayattığı alanları yönetiyor.
Silahlı Çışışma Konumu & Olay Verileri (ACLED) projesi, 2019’dan beri iki grup arasındaki çatışmalarda 2.100’den fazla ölüm kaydetmiş ve Nisan ayında rekabet ilk kez Niger’in Tillaberi bölgesine ulaşmıştı. Xi’nin müzakere çağrısı, silahlı gruplardan hiçbiri bir hükümete cevap vermediğinde uygulamak daha zor.
Söz konusu devletler de ilkenin varsaydığından daha az toprak kontrol ediyor. Burkina Faso’nun büyük bir kısmının, etkili devlet kontrolinin dışında olduğu bildiriliyor ve ülke, bölgedeki 2.8 milyon iç göçmenin yaklaşık 2.1 milyonunu barındırıyor.
Mali’de, 6 Ekim’de Mali birlikleri ve Rusya’nın Africa Corps, Tuareg ayrılıkçıları ve JNIM’in ortak saldırısına kaybettikleri beş ay sonra, Kidal’a çatışmasız geri döndü. Ayrılıkçılar, geri çekilmeyi geçici olarak nitelendirdi. Uzun süredir Mali ile çatışan Cezayir’in, devri düzenlemeye yardımcı olmuş gibi görünüyor.
Çin zaten bu tablonun bir parçası. Çin birlikleri, ülkenin kuzayndaki Gao’daki bir üsten Mali’deki BM misyonunda görev yaptı ve 2016’da orada biri öldürüldü. Bu misyon, 2023’ün sonunda kapandı ve Çin’in o zamandan beri varlığı ikili oldu.
Pekin, geçen yıl Niger’e ilk savunma ataşesini atadı ve Mali, Çin’in kısa menzilli hava savunma sistemlerini teslim aldı. China National Petroleum Corp (CNPC), Niger’in Benin’e petrol ihraç boru hattını inşa etti, Çin şirketleri ise batı Mali’de madencilik ve inşaat yapıyor.
Bu maruz kalma, Çin için bir fiyata sahip. 2025’te Afrika’da kaçırıldığı bildirilen 89 yabancı arasında 38’i Çin pasaportu taşıyordu; bunların çoğu Mali’nin zengin altın güneybatısında çalışıyordu.
Mali’nin kaydı, aynı zamanda Xi’nin egemenlik vurgusuna dair sorular da ortaya çıkarıyor. Askeri hükümet, BM misyonunu kovdu ve Ocak 2024’te kuzay silahlı gruplarla 2015 Cezayir barış anlaşmasını iptal etti; bu karar, birkaç kaynağa göre kuzaydaki çatışmaların yeniden başlamasına katkıda bulundu. Çışışmalar yoğunlaşırken, Pekin, savaşın nasıl yürütüldüğüne dair kamuoyu açıklaması yapmadan Mali’ye ekipman tedarik etmeye ve orada ticaret yapmaya devam etti.
Çin’in kendini tutması, her zaman pasiflik anlamına gelmedi. 2024’te, Benin sınır anlaşmazlığı sırasında Niger’in ham petrol ihracını engellediğinde, yüklemenin yeniden başlayacağını duyuran, Cotonou’daki Çin büyükelçisiydi.
Sonraki yıl, Niamey yerel istihdam konusundaki anlaşmazlık nedeniyle Çinli petrol yöneticilerini ülkeden çıkarmıştı. Bu yılın Mayıs ayında, iki taraf Niamey’in daha uygun koşullar müzakere etmesinin ardından, Niger’in CNPC’nin boru hattı iştirakinin %45’lik payını edinmesi için ilkeler düzeyinde bir anlaşmaya vardı. Bu tür bir müzakere, Xi’nin tarif ettiğinden, teslim edilen herhangi bir silahtan çok daha yakındır.
Xi’nin Afrika liderliğine çağrısı başka bir soruyu da gündeme getiriyor: hangi sesler önem taşıyor? Sahel’de liiderlik, Sahel Devletleri İttifakının askeri hükümetlerinin ötesine geçiyor. Cezayir açıkça kuzey Mali’ye ulaşan kanalları koruyor.
Afrika Birliği, Mali ve Sahel için bir misyon sürdürüyor ve batı Afrika kıyı devletleri şiddetin sınırlarına doğru ilerlediğini izliyor. Çin, hepsiyle çalışan ilişkiler sürdürüyor ve insani yardım erişimi ve rehin görüşmelerine yönelik desteğini bunlar üzerinden yönlendirebilir.
Çitli vatandaşlar için risk daha yakın. Ekonomi ve Barış Enstitüsü, 2017 yılında JNIM’in gelirinin %40’ını rehin bedelleri olarak gösteren bir tahmini gösteriyor. Lisanssız altın sahalarında bulunan Çinliler, en kolay hedefler arasında geliyor; Mali’deki Çin büyükelçiliği geçen Aralık ayında böyle sahalaradaki güvenliğin zayıf olduğunu uyardığında bunu kabul etmişti.
Mali makamlarıyla çalışarak Çinli altın işletmecilerini lisanslandırmak ve Kayes ile Sikasso’da yerel istihdamı ve gelir paylaşımını iyileştirmek onların maruz kalmalarını azaltmaya yardımcı olabilir. Bu önlemler hiçbir Çinli askeri gerektirmez ve büyük ölçüde kırsal Sahel’in kim tarafından yönetileceğiyle ilgili bir savaşı sonlandırmaz.
JNIM ve ISSP, Pekin’de açıklanan ilkelerle yönlendirilmeyecek. Oudalan ve Kidal halkının, Çin’in bölgedeki davranışının artık kendi sözlerini izleyip izlemediğini izlemek için daha fazla nedeni var.
Goktug Caliskan, Afrika jeopolitiği ve Sahel bölgesi konusunda uzmanlaşmış bir doktora adayı ve Ankara Kriz ve Politika Çalışmaları Merkezi (ANKASAM)’nde global politika ve dış politika analistidir.
- X
- Email a link to a friend (Opens in new window)
- Print (Opens in new window)
Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.
Foruma Katıl & Yanıtla ➔
