•Uganda’nın doğusundaki Busoga bölgesinde şeker kası tarımı yıllardır büyüyor, ancak açlık yaygın olmaya devam ediyor. 2024 nüfus sayımına göre bölgedeki hanelerin yaklaşık üçte biri, tüm gün yiyecek bulamadan geçiyor.
Busoga, Lake Victoria, River Nile ve Lake Kyoga göllerinin çevrelediği verimli bir ova. Bölgedeki 4.3 milyon insanın çoğu küçük, yağmura bağımlı tarlaları eker. Şeker kası burada 1920’lerden beri ticari olarak yetiştiriliyor; hükümet şeker fiyatlarını belirlemeyi bırakıp sanayiye özel sektörü açtıktan sonra yatırımcılar geldi.
Günümüzde Busoga bölgesinde ve çevresinde yedi fabrika faaliyet gösteriyor. 2000 ile 2024 arasında ekilen şeker kası miktarı üç katına çıktı. On binlerce aile kendi arazilerinde “büyütücü” (outgrower) olarak kamış ekip, bu ürünü fabrikalara sözleşmeyle satıyor.
Bu konuyu anlamak için Uganda’da 20 yılı aşkın süre sivil hizmette çalışan bir akademisyen, doktora araştırması için bölgedeki iki ilçeyi—Jinja ve Buyende—ziyaret etti. 27 memur, yerel yönetici ve çiftçi temsilcisiyle görüştü; dört farklı çiftçi grubundan görüş aldı.
Araştırma, Busoga’daki açlığın çiftçilerin yeterince şeker kası yetiştirmeminden kaynaklanmadığını ortaya koyuyor. Şerkom kasının fiyatları düşse de asıl sorun, fabrikaların sözleşmeleri çoğunlukla erkekle imzalaması.
Buna göre arazi ve nakit kullanımına dair kararlar tamamen erkeklerin elinde; bu parayla aileyi beslemek her zaman öncelik olmuyor. Aileyi besleme yükü ise kadınlara kalıyor—kendilerine geriye kalan azıcık arazıda yiyecek ekmek dışında bir seçenek kalmadan.
Araştırmacı, sorunu çözmek için hükümetin ve şeker şirketlerinin yalnızca erkekle sözleşme uygulamasını sonlandırması, kadın çiftçilerle de sözleşme kurması ve kadıların eşleri öldüğünde mirasçı olarak sözleşmeleri otomatik olarak devralmasını sağlaması gerektiğini savunuyor.
Torpanın beşte biri, sorumluluğun tamamı
Jinja ve Buyende ilçelerinde kullanılabilir tarım arazisinin ancak yaklaşık yüzde 20’si yiyecek ekmek için kullanılabiliyor. Ailelere ait tarlaların yüzde 80’ine yakını satılık şeker kası ekimine ayrılıyor.
Fabrikalar şeker kası çiftçilerini, adları sözleşmelere yazılan hane başı erkekleer üzerinden kaydediyor. Bir odak grubunda kadınlar, eşlerinin ailenin tüm arazisini kapsayan çok yıllık sözleşmeleri kendilerine danışmadan imzalamasını anlattılar; buna itiraz ettiklerinde kararın kendi işleri olmadığı söylendi.
Tahsilde ödenen toplu tutar, sözleşmeyi imzalana yapılıyor. Anonim konuşan Buyende’deki bir siyasetçi, birçok erkekin artık kamış parasını tutup ev için yiyecek almadığını söyledi.
Uganda’nın Toprak Yasası, aile arazisinin eşin yazılı rızası olmadan satılamayacağını, kiralanamayacağını veya ipotek edilemeyeceğini söylüyor. Ancak kamış anlaşmaları nadiren toprak ofisinden geçtiği için kimse rızanın verilip verilmediğini kontrol etmiyor.
Mirasçı dul ama sözleşme değil
Uganda anayası kadınların araz miras alma hakkını tanıyor. Ancak araştırmaya göre bir büyütücü öldüğünde sözleşme genellikle onun adında kalıyor ve dul efin fabrika önünde hiçbir dayanağı kalmıyor.
Fabrika tarafındaki işe alım görevlisi, onu sözleşmeyi devralmaktan men edebilir. Bir klan toplantısı araziyi bir erkek akrabaya verebilir; banka erkekin imzası olmadan ona kredi vermeyi reddedebilir. Yasal olmasa da bu yaygın bir uygulama ve hükümet bunu durduracak herhangi bir yol koymamış.
Çiftçilere danışmanlık yapan devlet ziraat görevlileri yalnızca kayıtlı sözleşme sahiplerini ziyaret ediyor, sözleşme sahibinin eşine danışmanlık vermiyor. Araştırmacıların bu durum için kullandığı terim, bir hiqqa sahip olmakla onu kullanabilme arasındaki açık.
Bazı durumlarda genç erkekler ailenin arazısını miras alıp sonra motosiklet, okul ücreti veya aile yükümlülüğü için satıyor. Arazisi kaybolanlar da günlük ücretle kamış kesip yüklüyor. Buyende’deki bir teknik görevci, bu işçilerin çoğunun çocuk olduğunu söyledi. Uganda’nın İş Yasası bunu yasaklıyor ancak uygulama zayıf: Bir çalışma, ülkede yalnızca 83 iş memuru olduğunu, ancak iş yasalarının ihlal edilmesini sağlamak için 1.344’üne ihtiyaç olduğunu buldu.
Sonrasında ne gerekiyor
Şeker sanayindeki farklı kuruluşların herinin, şeker kası ailelerindeki kadınların haklarını korumada bir rolü var.
Öncelikle şeker fabrikaları yalnızca erkekle sözleşme imzalamayı bırakmalı. Buyende’de 2026’da açılan yeni bir fabrika olan Kidera Sugar şu anda büyütücüleri kaydediyor ve sözleşme kurallarını henüz belirlemediği için, kadınların eşit şekilde yararlanabileceği uygulamalar getirmek en azından bu fabrika için bir fırsat sunuyor.
İkinci olarak şeker sanayini düzenleyen Şerek Sanayi Paydaşları Konseyi (Sugar Industry Stakeholders Council), fabrikalara lisans veriyor; çiftlerin her ikisinin de imzası olmaksızın sözleşmeleri onaylamayı reddederek durumu değiştirebilir. Tüm sözleşmelerin kadına miras kalmasını isteyen yeni bir uygulama başlatabilir Hatta dulların her tarlanın yiyecek mahsulünden pay korumasını şart koşan bir kural koyabilir.
Üçüncü olarak ilçe toprak ofisleri, Toprak Yasası’nın rıza kuralının geçerli olması için kamış anlaşmalarını kaydedebilir. Dördüncü olarak iş bakanlığı, kamı eken bölgelerde daha fazla denetçinin istihdamını finanse etmeli.
Sözleşmeli tarım yayıldıkça, sözleşmeyi imzalayan kiminin gelir üzerinde ne kadar kontrol kuracağını ve ailenin yeterince yiyeceği olup olmadığını belirleyebiliyor.
