•Ton balığı, dünyada milyonlarca insanın beslenme kaynağı olan, konserve ve suşiden lüks bir sashimi parçasına kadar değişen değerli bir deniz ürünüdür. Bir zamanlar ucuz ve taşınması kolay bir konserve protein kaynağı olan bugünkü mavi ton balıkları, açık artırmada milyonlarca dolar kazanabiliyor. Her yıl milyonlarca ton ton balığı avlanıyor ve bu da küresel endüstriyi yıllık yaklaşık 40 milyar dolarlık bir değere getiriyor.
Ton balıkları yalnızca konservedeki ya da suşideki pembe etten ibaret değil; insanlığın bu balıklarla hikayesi beklenenden çok daha eskiye dayanıyor. Biyolog ve arkeolog olarak uzun süreli insan-çevre etkileşimlerini araştıran yazarlar, insanların ton balıklarıyla ilişkisinin derin kaydını incelemek istedi.
Świat çapında 18 önde gelen araştırıcının uzmanlığını kullanan ekip, arkeolojik alanlarda bulunan ton balığı iskelet artıklarından antik kaya sanatına, fresk ve vazolara, yazılı tarihi kayıtlardan yerli topluluklardan derlenen etnografik anlatılara kadar çeşitli kaynaklara başvurdu. Bu veri, insanların nerede, ne zaman ve neden ton balığı avladığını ve bu erken dönem balıkçılığını şekillendiren kültürel ile çevresel güçleri anlamalarına yardımcı oldu. Böylece geçmişte avlanan miktarın, bugün milyonlarca tonla avlanan miktarıyla karşılaştırılmasına dair yeni bilgiler ortaya çıktı.
“Ton balığı,” 15 balık türünü kapsayan bir grup için kullanılan ortak isimdir. Başlıca ticari türler arasında, cins Thunnus altında yer alan sekiz “gerçek ton balığı” ile iskambal tonu (Katsuwonus pelamis) bulunuyor.
Ton balıkları, açık denizin en büyük avcılarından biridir; bazı türler neredeyse 3 metrenin üzerinde boyuna ve 40 yıldan fazla ömre ulaşır. Şampiyon yüzücüler olan ton balıklarından Pasifik mavi tonu, aylar içinde kuzey Pasifik’te 8.000 kilometrelik bir göç gerçekleştirebilir.
Ton balıkları aynı zamanda ekolojik açıdan önemli, okyanus sağlığının habercileri konumundadır. Ancak bilimsel araştırmaların büyük bölümü son 75 yıla odaklanmış; ton balığı popülasyonlarının sağlık değerlendirmeleri 1950 yılına göre referans alınarak yapılmıştır. Son on yıllara yönelik bu odaklanma, yüzyıldan daha eski bir döneme ait ton balığı avcılığının derin tarihine dair çeşitli soruları akla getiriyor.
Ton balığı avcılığının kesin kanıtı sayılan en eski örnekler, büyük olasılıkla iskambal tonu olan iskelet artıkları güneydoğu Asya’daki Doğu Timor’dan geliyor ve yaklaşık 44.000 yıl öncesine tarihleniyor. Derin su kanallarının ton balıklarını kıyıya yaklaştırdığı tahmin edilen bu erken örnek, oldukça olağandışı sayılıyor; dünyanın çoğu bölgesinde ton balığı avcılığına dair kanıt ancak 10.000 yıl önce ya da daha yakın bir tarihte ortaya çıkıyor.
Japonya ve Kore’deki antik avcıların, en az 7.000 yıl öncesinden itibaren ton balığını avladığı; bölgedeki bu zengin mutfak geleneği ve geniş ölçekli avcılığın bugünkü bu balıklara duyulan sevgiye kadar uzandığı belirtiliyor.
Kuzey Atlantik Okyanusu ve Akdeniz, mavi ton balısına odaklanan dünyanın en eski ve en önemli balıkçılıklarından birine ev sahipliği yapıyor. İspanya’daki Neandertal siteinden, yaklaşık 26.000 yıl öncesine tarihlenen birkaç antik ton balığı kemiğinin, Neandertallerin artık avladıkları tahmin ediliyor. Ancak 9.000 ile 11.000 yıl arasında Yunanistan’da Kiladha Körfezini gören bir mağarada binlerce ton balı kemği birikmiş. Avrupa çapında, arkeolojik kayıttaki yaklaşık 8.000 yıldan sonra ton balığı artısı bulunan siteler hızla artış gösteriyor.
Bu erken avcılar, kancalı misina, mızrak ve tuzak ya da ağ gibi çeşitli yöntemler kullanarak ton balığını avladı. Genellikle balıkların kıyıya sürülebileceği topoğrafik özelliklerden yararlandılar. Bu balıkçılık, yazılı kayıtlar, resimler ve diğer sanat eserlerinde yansıtılarak bu balıkların antik Avrupa toplumları için kültürel önemini gösteriyor. Antik Yunanlılar ton balığını tanrıalara Poseidon’a sunak saydı.
3.000 yıl önce, Akdeniz’de büyük ölçekli ticaret ve özel ağ ve tuzaklarla donatılmış ticari bir mavi ton balığı balıkçılığı oluşmuştu. 16. ve 17. yüzyıllarda insanların yıllık on binlerce ton avlandığı tahmin ediliyor. Bu balıkçılık, mavi ton balığının öngörülebilir göç kalıpları ile balıklara kıyıdan erişimle mümkün olmuştu; tehlikeli okyanus yolculuğu gerekmiyordu.
5.000 yıldan fazla bir süre boyunca, Kuzey Amerika’nın kuzeybatı sahilinde, özellikle Nuu-chah-nulth bölgesindeki yerli halklar, Pasifik mavi ton balığı için önemli ve karmaşık bir balıkçılık sürdürmüştü.
Yerli yaşlılardan derlenen etnografik anlatılar, yaz sonundaki benzersiz sıcak su olayları sırasında insanların doğal biyolüminesans planktonundan yararlanarak gece fjordlara çıktığını; gözlemcilerin fjordları izleyip karadan iletişim kurmasıyla avcıların kayıklarda ateş yakarak ton balıklarını mızrakla vurmaya yeterli mesafeye çektiğini anlatıyor. İnsanlar, uzunluğu 6 metreyi (2 metre) aşan ve 640 pound (290 kilogram) ağırlığında olabilecek bu devasa balıkları baltaladı. 23 bölgesel arkeolojik alanda mavi ton balığı omuriliği bulundu.
Güzi Kaliforniya’da da insanlar, özellikle Santa Catalina Adı çevresinde, yerli avcılar Pasifik mavi ton, sarı kanatlı ton, palamit ve iskambal tonunu 6.000 yıl boyunca avlayıp bölgedeki arkeolojik alanlara balıkların iskelet artıklarını bıraktı.
Buna rağmen, ticari ve spor balıkçılığının bu alanda gelişmesi ancak 19. ve 20. yüzyıla dayanıyor. Ton balığı, Birinci ve İkinci Świat Savaşı sırasında hızla popülerlik kazandı. Los Angeles ve San Diego’daki konserve fabrikaları merkezli Kaliforniya’nın ticari ve sanayi ton balıkçılığı, Japon ve Portekizli göçmen avcı topluluklarından yararlandı; bu da ton balığı için küresel bir endüstrinin doğmasına yardımcı oldu.
Ton balğı tüketiminin yeni olmadığı açık. Peki ton balığı avcılığının ölçeği zamanla nasıl değişti?
Archeologiak alanlardaki ton balı kemiklerinin miktarını kabaca bir ölçü olarak kullanan ekip, Akdeniz gibi en büyük antik balıkçılıkların bile binlerce yıl içinde muhtemelen yalnızca binlerce ton ton balığını çıkardığını buldu; bu da her milyonlarca tonun okyanuslardan alındığı bugüne göre küçücük kalıyor.
Bu karşılaştırma önemli soruları gündeme getiriyor: Okyanusal sömürü böyle kısa bir sürede patladığında sonuçları ne olur? İnsanlar ton balığı popülasyonlarını sürdürülebilir şekilde yönetebilir mi Kolay cevaplar yok; ticari açıdan önemli üç tür – güzi mavi ton, Pasifik mavi ton ve göz büyük gözlü ton – hala tehlike altında, hassas ya da neredeyse tehdit altında. Ancak birkaç bölgede etkili yönetim, izleme ve avcılık kontrolünün birleşimi yoğun avcılığa rağmen ton balığı popülasyonlarını stabilize etti.
Ton balığı avcılığının derin tarihi aynı zamanda insanın yenilik kapasitesini de ortaya koyuyor. 44.000 yıldan fazla bir süre boyunca insanlar, ton balıklarını bulma, avlama ve paylaşma yolları buldu. Bu kapasite, uluslararası işbirliği ve bilime dayalı yönetime yönlendirildiğinde küresel ton balığı stoklarını sürdürülebilir düzeyde korumaya yardımcı olabilir – bunların ticari avcılıktan önceki bolluk seviyesine bir kez daha ulaşmaları muhtemelen olmayacak.
