Teknoloji Devi Şirketlerin Dayattığı Ototarşik Düzen: Filistin Zaten Bu Düzen İçinde Yaşıyor

21 Ocak 2025 tarihinde Gazze Şeridi‘ndeki Rafah’daki yıkımın havadan çekilen görüntüsü. Fotoğraf: Ashraf Amra, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0 IGO).

Bu yazı, Global Voices’ın Ekim 2026 Aydınlatma dizisinin bir parçası olan “Büyük Teknoloji ve Otoriterizm” bölümünün parçasıdır. Bu Aydınlatma’da, Büyük Teknoloji’nin otoriter hükümetlere ve uygulamalara nasıl olanak tanıdığını ve onları nasıl engellediğini ve bu seçimlerin Küresel Güney’i nasıl etkilediğini inceliyoruz. Bu kapsamlı çalışmayı desteklemek için buradan bağış yapabilirsiniz.

Filistinliler için teknoloji ile otoriterizm arasındaki ilişki, tahminler veya bilim kurgu değil, yaşanmış bir gerçektir. İsrail‘in yerleşmeci-sömürgeci rejimi, uzun süred asker gücünü hukuki, ekonomik ve teknolojik mekanizmalarla birleştirerek Filistin hayatına hâkim olmaya çalışıyor.

Gözetim, veri toplama, yüz tanıma, telekomunikasyon kesintileri, dijital sansür ve algoritmik sistemler artık bu kontrol mimarisinin içine dokunuyor. Gazze’ye yönelik soykırım savaşı, bilgiyi toplama, işleme ve sınıflandırma amacıyla geliştirilen teknolojilerin, Filistinlileri gözetip hedef alıp öldüren sistemlere nasıl sindiğini yıkıcı bir netlikle ortaya koydu.

Ancak Filistin, aynı zamanda önümüzdeki döneme dair bir uyarıdır. İşgal altında geliştirilen, test edilen ve geliştirilen teknolojiler orada kalmaz. Küresel ölçekte dolaşıma giren ürünler, uzmanlık ve iş modellerine dönüşür. Ortaya çıkan ise, askeri ve istihbat kurumları, teknoloji şirketleri, yatırımcılar ve hükümetlerin gücü kullanmanın bir aracı olarak veri toplama ve işlemesi etrafında birleştiği bir politika-ekonomidir.

Bu, Sosyal Medyanın İlerlemesi için Arap Merkezi’nin Maryam Abu Daqqa Bursu’nun yayımladığı “Dijital Hâkimiyet” adlı yayının merkez argümanlarından biridir; Filistin’de ve ötesinde yapay zeka, gözetim, veri çıkarma ve kurumsal güce dair beş çalışmayı bir araya getiriyor. Burs, İsrail tarafından Ağustos 2025’te kuşatma altındaki hayatı belgelerken İsrail tarafından Gazze’de öldürülen Filistinli gazeteci Maryam Abu Daqqa’nın adını taşıyor. Farklı vakalar üzerinden araştırma, aynı dönüşüme işaret ediyor: ortaya çıkan teknolojilerin baskı ve kontrol sistemlerinin merkezine nasıl yerleştiğini gösteriyor. Yavaş yavaş onların altyapısına dönüşüyorlar.

Sıfırdan yakın bağlar

İsrail’in gözetim sanayisi bunu açıkça gösteriyor. Askeri ve istihbat kurumları, özel şirketler, risk sermayesi ve uluslararası pazarlar arasındaki sıfırdan yakın bağlar üzerinden işliyor. Filistinliler üzerinde test edilen araçlar, geliştirilip ticari ürünlere yeniden paketleniyor ve dünyaya güvenlik çözümleri olarak ihraç ediliyor. Bu, gelişkin bir teknoloji sektörünün tesadüfü değil. Güvenlik teknolojilerinin, nüfusları gözetme, sınıflandırma ve kontrol etme kapasiteleri sayesinde tam da bu yüzden değer kazandığı bir politika-ekonomik sistemdir.

Bu sistemlerin olanak tanıdığı şiddet giderek daha somut bir hal alıyor. Lavender, The Gospel ve Where’s Daddy dahil İsrail’in yapay zeka destekli hedefleme sistemleri üzerine yürütülen soruşturmalar, makine öğrenmesi sistemleri ve kitlesel gözetim verilerinin, Gazze’deki Filistinlilerin tanımlanması ve hedeflenmesine nasıl dahil edildiğini belgeledi.

İşbirliği Guardian tarafından üretilen ve 24 İsrail askeri ve istihbat içinden gelen tanıklığa dayanan yeni bir film, ailelerinin de öldürüleceğini bilerek insanların geceleri evlerinde bombalanmak için seçilmesinde kullanılan gizli sistemleri anlatıyor. Haziran’ın sonunda Londra’daki bir askeri konferansta, İsrail silah üreticisi Elbit Systems’ten bir yönetici, dijital komutanlık sisteminin Ekim 2023’ten 2025’in sonuna kadar Gazze ve Lübnan’da 850.000 “gerçek zamanlı istihbat hedefi” ile ödüllendirildiğine dair bir slayt sundu. Şirket, o zamandan bu yana bu rakamı sistemin toplam faaliyeti olarak yeniden yorumlamaya çalışıyor; ancak bu iddia slaytın kendisiyle rahatça uyumlu değil.

Önemli olan, bir algoritmanın insan şiddetini yerine geçmes değil. Bu sistemlerin şiddeti organize etme ölçeğini, hızını ve bürokratik uzaklığını artırması, aynı zamanda hayat-malem kararlarını teknik nesnelik görünümü altında gizlemesidir. Haziran ayında Amnesty International ve 100’den fazla diğer imzalayan, Lavender, Gospel ve Where’s Daddy gibi sistemlerin insan sorumluluğunu azaltıp uluslararası suçları algoritmik nesnelik kabuğu altında gizlediği konusunda uyardı.

Dijital silme

Aynı mimari silahların ötesine uzanıyor. 7amleh’de platformların Filistinli konuşmaları nasıl baskıladığını, devlet bağlantılı aktörlerin ticari platformları bilgi ortamlarını şekillendirmek için nasıl kullandığını ve Meta’ın yasa dışı yerleşim genişlemesiyle ve Filistinlilere yönelik şiddetli söylemle bağlantılı içerik ve hesaplardan nasıl kâr ettiğini belgeledik.

Digital Domination adlı çalışmanın iki farklı açidan aynı noktayı ortaya koyar. Biri, İsrail hükümetinin tercih ettiği anlatıları bilgi arayanların önüne koymak için Google reklamını kullanımını incelerken, diğeri algoritmik ses gözetimini inceler ve Filistinli konuşmanın kendisinin kontrol sistemleri için veri olarak nasıl toplandığını gösterir.

Mesela dijital silmenin fiziksel şiddetten ayrılamadığı yer burasıdır. Gazze’nin yıkımı aynı zamanda Filistinlilerin kendilerine ne yapıldığını belgeyebildikleri kanıtı ve anıyı da tehdit eder. Platformlar İsrail şiddetinin belgelerini kaldırdı veya kısıtladı; fiziksel arşivler, kültürel kayıtlar, mezarlıklar ve Gazze’nin enkazının altındaki kanıtlar ise ya yok edildi ya da risk altına alındı.

Başka, BM mülteciler ajansı UNRWA, orijinal belgelerin ve hatta dijital kopyalarının el konulacak veya yok edileceği korkusuyla, Gazze’den milyonlarca belgeyi on aylık gizli bir operasyonla Gazze ve Doğu Kudüs’ten kaçırdı. Bu Eylül ayında, işgal altındaki Filistin toprakları üzerindeki BM Özel Raportörü Francesca Albanese, İsrail’in Gazze enkazını temizlemenin soykırım suçlarının kanıtını yok edebileceğini uyardı ve Gazze’nin yeniden inşasının geçmişinin ve mağdurlarına adaleti sağlamanın kanıtının silinmesine şartlandırılmasının kabul edilemez olduğunu belirtti.

Sorun dolayısıyla yalnızca bir gönderinin çevrimiçi kalıp kalmamasından çok daha ötesine geçiyor. Şiddet gerçekleştikten sonra gerçeği belgeleme, tarihi koruma ve kanıt sağlama gücünü kimin elinde tuttuğuyla ilgili. Bu daha geniş sürece platformisid olarak tanımladık: Filistinlilerin iletişim kurduğu, örgütlendiği, belgelediği ve kolektif anıyı koruduğu dijital alanların yıkımı ve reddi.

Bilgi gücü

Şimdi aynı sorun insanların giderek daha fazla bilgiye eriştiği sistemlere giriyor.

Büyük dil modelleri ve AI ajanları insanların ve bilgi arasındaki aracı haline geliyor, ancak manipülasyona karşı hassas bir şekilde savunmasızlar. Microsoft’un güvenlik araştırmacıları, şirketlerin gizli talimatları yapay zeka asistanlarının hafızasına kalıcı önyargılar ekleerek “AI öneri zehirlenmesi”ni belgeledi ve 14 sektörde 31 şirket tespit edildi.

Salesforce araştırmacıları, otoriter görünen sahte içerikle beslenen web arama ajanlarının bunu gerçek olarak tekrarlayacağını buldu: kontrollü testlerde sorguların yaklaşık yüzde 80’i saldırganın tercih ettiği cevabı verdi ve daha gerçekçi koşullarda, zehirlenmiş belgeler 100.000’den fazla temiz belgenin arasına gömüldüğünde, dördden biri yaptı.

Filistin için bu hayali değil. Drop Site News, İsrail’in Brad Parscale’ın şirketi Clock Tower X’e, sohbet botlarının kullanıcılarına Gazze hakkında ne söylediğini şekillendirmeyi hedefleyen web siteleri ve blog yazıları ağları kurması için 46,5 milyon dolarlık bir sözleşme verdiğini bildirdi; bu içerikler okuyucular için değil makineler için yazıldı. Gazeteciler o zamandan beri kampanyanın ne kadar ulaştığını görmek için önde gelen sohbet botlarını test etti.

Zaten sansür, propaganda, veri çıkarma ve kanıt yıkımına maruz kalmış bir toplum, şimdi insanların giderek daha fazla gerçeğin ne olduğunu, ne olduğunu ve neyin önemli olduğunu söylemeleri için yapay zeka sistemlerine güvendiği ve şiddetten sorumlu tarafın bu cevapları şekillendirmek için ödeme yaptığı bir bilgi ortamına giriyor.

Tehlike yalnızca hatalı bilgi değil. Eğitici verileri, geri çağırma mekanizmaları ve karar verme süreçleri büyük ölçüde şeffaf olmayan sistemlerdeki bilgi gücünün konsantrasyonudur. Bilgi manipülasyonu bir Filistinli gönderiyi bastırmaktan, bir yapay zeka sisteminin neyi geri çağırdığı, hatırladığı veya bilgi olarak sunduğunu şekillendirmeye kadar ilerleyebilir.

Dinlenmesi gereken bir uyarı

Bu arada, bu sistemleri mümkün kılan teknolojiler ve şirketler, halkın yaşamının başka yerlerinde de yerleşik hale geliyor. Birleşik Krallık’ta Palantir’in 330 milyon sterlinlik Ulusal Sağlık Hizmeti (NHS) sözleşmesi, bir parlamento komisyonunun şirketin artan kamu sektöründeki rolünü “kabul edilemez bir zayıflık noktası” olarak nitlendirmesine yol açarken, hükümet 2027’de bir feshetme hükmünü kullanma baskısı altında sözleşmeyi gözden geçiriyor. Amerika Birleşik Devletleri’nde Amnesty International, Palantir ve Babel Street teknolojilerinin göçmenleri ve Filistin hakları için sesini çıkaranları izlemek ve hedeflemek için nasıl kullanıldığınu belgeledi.

Bu gelişmeler, gücün örgütlenme biçimindeki daha geniş bir dönüşümün parçası olarak anlaşılmalı. Filistin, veri, gözetim altyapısı, yapay zeka ve şirket gücünün baskı sistemlerine nasıl entegre edildiğini gösteriyor. Aynı zamanda, bir bağlamda geliştirilen teknolojilerin, üretildikleri politik koşullardan arındırılıp yenilik, verimlilik, güvenlik veya dijital dönüşüm olarak yeniden paketlenerek başka bir bağlama ne kadar hızlı yayıldığını de gösteriyor.

Dijital çağın otoriterliği, her devletin kendi gözetim aygıtını kurmasını gerektirmez. Bir tanesini satın alabilir. Her bilgi kaynağını kontrol etmesini gerektirmez. Bilginin filtrelendiği, sıralandığı ve ulaştırıldığı altyapıyı dışarıdan sağlayabilir. Şiddetin halkın görüşünden kaybolmasını gerektirmez. Şiddeti daha ölçeklenebilir, daha otomatik ve üstlenmesi daha zor hale getirebilir.

Filistinliler zaten bu sonuçlarla yaşıyor. Dünyanın geri kalanı, bu sistemler kendi kurumlarına çok derinlemesine yerleşip zorlanamayacaklarından önce bu uyarıyı dikkate almalı.

Jalal Abukhater, Kudüs merkezli bir insan hakları savunucusu ve

‘nin Arap Sosyal Medyayı İlerletme Merkezi Politik Yöneticisidir.

Bu yazı, çevrimiçi ifade özgürlüğünü korumaya adanmış bir Global Voices projesi olan Advox’un bir parçasıdır. Tüm Yazılar

The Bridge, yerel ve uluslararası haber kapsamı arasındaki algı farklarını aydınlatan kişisel denemeler, yorumlar ve yaratıcı kurgu dışı metinler sunar; Global Voices topluluğunun üyelerinin benzersiz perspektifinden. İfade edilen görüşler, topluluğun tamamının görüşünü her zaman temsil etmeyebilir. Tüm Yazılar

Kategoriler

• Batı Asya ve Kuzey Afrika
• İsrail
• Filistin

• Sansür
• Dijital Aktivizm
• Politika
• Teknoloji
• Savaş ve Çatışma
• Advox
• Çoğunluk Dünyasında Yapay Zeka
• Big Tech ve Otoriterlik
• The Bridge

Çalışmalarımızı destekleyin

Global Voices, topluluk inşa etmeye ve insan haklarını savunmaya adanmış medyanın, insanların kendi topluluklarının ve ulusal sınırlarının ötesinde yaşanan olayları deneyimleme biçimini olumlu şekilde etkileyebileceğine dair en erken ve en güçlü örneklerden biri olarak öne çıkıyor.

Bu çalışmayı sürdürmemize yardımcı olmak için bağış yapmayı değerlendirmenizi rica ediyoruz.

Şimdi Bağış Yap