Seychelles’in kıyılarına yığılan devasa miktarda plastik ve balıkçilik ekipmanı, adalardaki kırılgan ekosistemleri yok ederken ciddi ekonomik sorunlar yaratıyor. UNESCO Dünya Mirası listesindeki Aldabra Atolü’nde biriken atıkların yaklaşık 500 tonu aşkın kısmının temizlenmesinin 4,68 milyon dolar (yaklaşık 229 milyon lira) maliyetinde olacağı ve bunun için 18.000 saat emek gerekeceği tahmin ediliyor. Araştırmacılar, bu kirliliğin kaynağını ve sorumlularını ortaya çıkarmak için beş yıllık uydu verilerini kullanarak atıkların nereden geldiğini takip etti.
Bu küçük ada devletleri, kıyı topluluklarının ekonomisinin temelini oluşturan turizm ve balıkçılığı tehdit eden plastik atıklara karşı özellikle hassastır. Temizlik maliyetlerinin çok yüksek olması sorunu daha da kötüleştiriyor. Balıklar ve diğer deniz canlıları ise plastik atıklara dolanarak veya onları yutarak ölebiliyor.
Kirliliğin kaynağı kim?
Büyüyen bu sorunla, kirliliğin nereden geldiği ve sorumlunun kim olduğu bilinmeden mücadele etmek mümkün değil. Araştırmacılar, Hint Okyanusu’nun batısındaki balıkçılık ve deniz taşımacılığı kaynaklı kirliliğe odaklanarak bilgisayar simülasyonları ve gözlemler kullanan güncel çalışmalarında, atıkların büyük kısmının muhtemelen Seychelles’in kendi sularında veya yakınlarında faaliyet gösteren gemilerden geldiğini tespit etti. Bu bulgu, önceki araştırmaların öne sürdüğü adalara ait plastiklerin uzak kıyılardan gelip geldiğine dair varsayımı sorgulatıyor.
Balıkçı gemilerinin ağ ve ekipmanlarını kaybettiği, yük gemilerinin ise yasa dışı şekilde plastik ve diğer atıkları denize boşalttığı biliniyor. Ancak sorumlü gemilerin hangileri olduğu ve bu atıkların nereye ulaştığından haberdar olmadan bunu belirlemek için, önce Seychelles’in sularında faaliyet gösteren gemiler ve balıkçı teknelerinin belirlenmesi gerekiyordu.
Beş yıllık uydu verileriyle izleme
Araştırmacılar, bölgedeki faaliyeti tahmin etmek için beş yıl (2018-2022) arasındaki balıkçılık ve deniz taşımacılığı gemilerinden alınan uydu takip verilerini kullandı. Bu haritayı kullanarak milyarlarca sanal plastik parçacığının sürüklenmesini simüle etti ve nereye ulaştıklarını izledi. Böylece, belirli bir gemi konumunun Seychelles adaları için ne kadar risk oluşturabileceğini gösteren bir harita oluşturdu. Bunu balıkçılık ve deniz taşımacılığı için ayrı ayrı yaptı.
Araştırma sonuçlarına göre, önceki balıkçılık faaliyetlerine dayanarak, plajlara sürüklenen balıkçilik ekipmanlarının büyük kısmı, Seychelles’in kendi özel ekonomik bölgesinde yapılan balıkçılıktan geliyor. Bu sular, 200 deniz mili (370 km) açıkta uzanan ve bir devletin balıkçılık dahil olmak üzere deniz kaynakları üzerinde mutlak kontrolüne sahip olduğu sulardır.
Bu sular tuna ile doludur ve Seychelles ekonomisi endüstriyel balıkçılığa hem işveren hem de büyük döviz kaynağı olarak yoğun biçimde dayanıyor.
Atıklar nereden geliyor?
Akışkan ekipman ve plastik atıkların bir kısmının AB gemilerinden geldiği muhtemel. Seychelles’in suları, iki tür Avrupa balıkçı teknesi olan torba ağlı (purse-seiner) ve misinalı (longliner) teknelerle yoğun biçimde avlanıyor. Bu durum, AB ile Seychelles arasında uzun süredir devam eden ve onlara burada balık avlama hakkı veren bir anlaşma kapsamında gerçekleşiyor. Torba ağlı tekneler tuna sürülerinin etrafına büyük bir ağ atarken, misinalı tekneler ise kilometrelerce uzanan yemli kancaları geriyor.
Bu arada, Hint Okyanusu Tuna Komisyonu’na sunulan bir rapor, Seychelles’in özel ekonomik bölgesinde tuna balıkçılığının balık sürülerini çekmek için kullandığı 214 sürü toplama aygıtından (FAD) sürüklenenlerin %76’sının İspanyol sahipliği gemilerinden geldiğini ortaya koydu. Bu, çevresel hasarı geride bırakırken önemli karlar elde eden bir sektör.
Seychelles-AB balıkçılık anlaşması
Son dönemde Seychelles-AB balıkçlık anlaşması, yıllık 5,75 milyon euro (yaklaşık 317 milyon lira) karşılığında 2026-2030 yılları için yenilendi ve 38 AB balıkçı gemisine bu sularda faaliyet gösterme izni verdi. Seychelles hükümetinin, AB’den gelen yıllık ödemede %30’luk bir artış talep ettiği ancak bazı raporlara göre bunun yerine %7’ye razı olduğu düşünülüyor.
Bir adayı temizlemenin maliyetinin zaten milyonları bulması göz önüne alındığında, Seychelles-AB anlaşması, ülkeye dayatılan dolaylı hasarlarla karşılaştırıldığında küçük kalıyor.
Önerilen diğer çözümler
Uluslararası deniz taşımacılığı başka sorunlar da yaratıyor. Araştırma, Seychelles kıyılarına yansıyan plastiklerin %90’dan fazlasının Hint Okyanusu’nu kesen sadece beş güzergahtan geldiğini öne sürüyor. Bu güzergahların çıkış ve varış limanları, Aldabra’ya yıkılan plastik şişelerin üzerindeki etiketlerde belirtilen ülkelerle örtüşüyor.
Uluslararası deniz taşımacılığı güzergahlarından gelen atıklar için farklı bir çözüm gerekli. Seychelles-AB anlaşması altında balıkçılık yapan tuna filolarının aksine, bunlar sadece geçiş yapan uluslararası trafiktir. Bu gemilerden gelen plastik atıklara yönelik bir çözüm, denize atılan atıklara karşı mevcut uluslararası kuralların daha sıkı biçimde uygulanmasını ve Seychelles ile bu güzergahları kullanan birçok ülke arasındaki ikili işbirliğini içeriyor.
Hatta basit önlemler de çöp dökülmesini azaltabilir. Örneğin, gemilere yeterli içme suyunu sağlamak için plastik şişelerin kullanımını azaltmak, Aldabra’da bulunan bazı atıkların azalmasına yardımcı olabilir.
Bu büyük miktardaki plastik kirliliğini temizlemenin gerçek maliyeti genellikle onu orada bırakanlara düşmez. Seychelles’in, gelecekteki AB müzakerelerinde daha iyi bir pazarlık konumu elde etmek için bu çöp yığınlarının yol açtığı hasarın maliyetini hesaplaması gerekiyor.
Bu aynı zamanda temizlik çalışmalarını finanse etmeye ve adaların kırılgan ekosistemlerini onarmaya yardımcı olarak, bunların gelecekteki nesiller için korunmasına katkı sağlayacak.
