•UK yayınevi Persephone Books, 20. yüzyıldan kadınlara ait “kayıp” romanları 21. yüzyıla geri getirme çalışmalarını sürdürüyor; bu çaba içinde yayıncının tanımladığı gibi “ev feminismi” (domestic feminism) öne çıkıyor.
Persephone’un kurucusu Nicola Beauman’ın uydurduğu ev feminismi, eve insan yaşamındaki önemini kabul ederken, bunun bir kadının tüm varoluşunu meşrulaştırdığı varsayımını reddediyor.
Beauman, 1983 tarihli A Very Great Profession: The Woman’s Novel 1914-39 adlı kitabında bu romanların çoğunun “dramatik olmayan dramı” ve “kendi ödülünü getiren bir hayatın sadık günlük rutinini” anlattığını yazmış. Persephone’un en yeni yayını da buna istisna değil.
Dorothy Canfield Fisher’ın 1926’da yazıp 2026’da yeniden yayımladığı Her Son’s Wife, çalışkan bir dul olan Mary Bascomb’ın hikayesini anlatıyor. Anne ve babasının evine birdenbire dönen oğlu Ralph’in yeni eşi Lottie ile birlikte gelmesiyle hayatı altüst oluyor. Genç çift Mary’nin yıllardır temiz ve düzenli tuttuğu ev alanına yerleşip bu sınırları ele geçirdikçe, Mary kendi alanını değişimlerden korumaya çalışıyor.
Canfield Fisher, 20. yüzyılın ilk yarısında bestseller olan ve olumlu eleştiriler toplayan bir Amerikalı yazardı; aslında Her Son’s Wife, 1926’da ilk yayımlandığında Pulitzer Ödülü’nü kazanacağı öngörülmüştü.
Hoje artık tanınan bir isim olmayan Fisher’ın romanları çoğunlukla basımı tükenmiş durumda. Ancak son yıllarda birkaç yayıncının çabasıyla eserlerinden bazıları yeniden okuyuculara ulaşıyor. Persephone, aynı zamanda onun The Início-Maker (1924; 1999’da yeniden) ve The Deepening Stream (1930; 2021’de yeniden) romanlarını da yayımladı.
Fisher, sosyal reformlar ve eğitim kampanyalarını destekleyerek yazara ek dolu bir hayat sürdü ve sayısız kitap yazdı. Eş zamanlı edebi çevreyi hem Willa Cather ve Robert Frost gibi tanınan yazarlarla kişisel ilişkileriyle hem de 25 yıl boyunca Book of the Month Club seçim kurulunda görev almasıyla etkiledi. Milyon üyeye ulaşan bir kitap abonelik hizmeti olan kulübün 1926’daki kuruluşunda, Amerikalı okuyucu kitlesine ne önerileceğine yardım ederek kurulan seçim kurulundaki tek kadın oydu.
Aynı yıl Her Son’s Wife, Harcourt ve Brace yayıncısı tarafından yayımlandı ve American Woman’s Início Companion dergisinde bölüm bölüm yayınlandı. Fisher kitabın büyük kısmını 45 yaşında, yani romanın ana karakteriyle aynı yaşta, 1924-1925 arasında yazdı. Olay örgüsünü “45 yaşındaki bir kadının felaketle karşılaşması” anına dönüyor biçiminde tanımladı; o yaşın, çoğu insan için hayatın yerleştiği varsayıldığı bir dönem olduğu düşünülüyor.
Fisher’a göre Her Son’s Wife’i yazmak duygusal açıdan çok yorucuydu ve bitiremeyeceğinden sık sık korktuğu anlatılıyor. Bir yayıncısına yazdığı mektuplardan birinde bu deneyimi ürkütücü bir “halüsinasyon”a benzetmişti.
Bu yoğun duygular, okuyuculara çarpıcı bölümler aracılığıyla aktarılıyor; örneğin Mary, kocasına dair derin yasını sıradan ev işlerine odaklanarak bastırırken şöyle betimleniyor: “Onun bir korkak yüzerinin altında derin sular hissettiğinde panik içindeki gibi korkuyordu. Kendisini bıraktığı takdirde nereye sürükleyecekti, geleneksel dirençlerinden uzakta? Uzun pratikle ondan kaçınmayı öğrenmişti; zihnini ve ellerini küçük maddi işlerle doldurarak.”
Ayrıca Fisher’ın günlük dünyayı daha derin bir şeyle bağladığı anlar da var. Her Son’s Wife’in erken bölümlerinden birinde Mary posta kutusunu kontrol etmek için evden çıkarken “evinin kutu biçimli duvarlarından sonsuzluğa” adım atıyor; başının üzerinde gökyüzü sınırsız ve siyah yükseliyor. Birkaç satır sonra sahne yalnızca “Nisan’da karanlık bir gece” olarak betimlense de, kara sonsuzluğun mistik ve ürkütücü görünümü korunuyor.
Din’in, Quaker sessizliğinin ve spiritüalizmin Fisher’ın yazını üzerindeki etkisi üzerine kendi araştırmama göre, bu tür sahneler onun ev günlük yaşamına dair romanlar yazarken insan varoluşunun derin deneyimlerine dalması için örneklerdir. Kendisini açıkça bir Quaker olarak nitelemekten çekinen Fisher, 1907’de bir Quaker aileyle evlenmiş; 1949’a kadar Vermont’ta gayriresmi bir Quaker toplantısına katılmış ve ibadet amaçlı Quaker toplantılarının spiritüal sessizliğine derinden çekilmiş.
Yasını yaşayan Mary’ye dair okuyucuların duyabileceği sempatiye rağmen, o oldukça kendi doğruluğuna inanan bir karakter olabiliyor. Yeni kayınpaydası Lottie’yi Mary’nin gözünden izlediğimizde, evdeki dağınıklığa, Lottie’n görünüme substance üstünlük verme tutkusuna ve ona verdiği her şeye (içinde yaşadığı ev dahil) karşı çıkışına dair hayretimizi paylaşıyoruz. Ancak aynı zamanda ağlayarak söylediği şu dizelerden gelen hayat hakkında da merak ediyoruz: “Bu çok acımasız. Kötü bir şey istemiyorum. Sadece herkesin yaptığı gibi her şeyi güzel yapmak istiyorum. Sen de üstüme atlıyorsun.”
Her Son’s Wife’te Fisher, karakterlerinin duygularını ustaca ve becerikli yaklaşımıyla işleyerek okuyucunun aynı anda Mary, Lottie ve Ralph için hem sempati hem hayret duymasını sağlıyor. Aile ilişkilerinin, zihinsel sağlığın ve ev içi zorlukların nüanslarını hassas biçimde işlemesiyle roman, yüz yıl önceye ait belirgin bir dönemi yakalarken bugün dünyamıza da hitap ediyor. En üst düzeyden bir Persephone romanı olan eser için yeni ortaya çıkan bu ihmal edilmiş Fisher klasiklerini okuyucuların nasıl karşılayacağını görmeyi dört gözle bekliyorum.
