Beynin hafıza işleyişindeki karmaşık süreci inceleyen yeni bir araştırma, yaşlanmayla birlikte anıların tamamen unutulmadığını, aksine daha az kesin ve birbirine karışmış hale geldiğini ortaya koyuyor. Cerebral Cortex dergisinde yayımlayan çalışma, beynin yaşlandıkça ihtiyaç duyulan belirli bir anıyı yeniden canlandırmak yerine benzer deneyimleri bir araya getirdiğini ve bu durumun hipokampus adı verilen hafıza merkezindeki nöral aktivite desenlerinin bozulmasıyla ilişkili olduğunu açıklıyor.
Araştırmacılar, genç, orta yaşlı ve yaşlı yetişkinlerin beyin taramaları yaparak hafızanın üç aşamasını da gözlemiş. Bulgulara göre yaşlı katılımcılar genç yetişkinlere kıyasla daha fazla anı karıştırması yaşamış; örneğin başında bir elmayla eşleştirilen bir yüzü, ormanla eşleştirildiği şekilde yanlış hatırlamaya eğilimli olmuş. Araştırmacılar, bu bulgunun yaşlanan beyinde sıkça görülen ama neden ortaya çıktığı tam olarak açıklanamayan bir durum olduğunu vurguluyor.
Anılar nasıl oluşur ve karışır?
Hafıza karmaşık bir süreçtir. Her şey yolunda gittiğinde bile insanların belirli olayları anması birden fazla aşamayı içerir. Bir arkadaşınızla yaptığınız bir sohbeti örnekleştirmek gerekirse, ilk aşama olay gerçekleşirken o detayları deneyimleme, hissetme ve algılama evresidir. İkinci aşama bu detayların beynin dosya dolabına kaydedilmesidir. Üçüncü aşama ise bir hafta sonra o sohbeti hatırlamak için tam doğru dosyayı aradığınız geri çağırma evresidir; çoğu kişi hafızayı genellikle bu son aşamada düşünür.
Beyniniz arkadaşınızla yaptınız sohbetten bilgi geri çağırdığı anda, yanlışlıkla o sohbetin detaylarını aynı sabah eşinzle yaptığınız bir sohbetteki detaylarla birleştirdiğini hayal edin. Sonra arkadaşınızdaki sohbeti hatırlamaya çalıştığınızda aslında eşinizdeki sohbetin dosyasını çıkarırsınız. Böyle bir karışıklık, yaşlanan beyinde yaşanan durumların bir örneği olabilir.
Neden önemli?
Kişileri ve olayları hatırlamak birçok sosyal etkinlik için önemlidir. İnsanların isimlerini karıştırmak utanç verici bulunabilir; anıları karıştırma korkusu sosyal izolasyona bile yol açabilir. Bilim insanları zaten anıların onları tamamen unutmandan daha sık karıştırıldığını biliyor. Ancak beynin nasıl karıştığı henüz net değil.
Bu çalışma, hipokampusun yaş ilerledikçe farklı hafıza evreleri arasında anıları uygun olmayan biçimde değiştiriyor olabileceğine dair yeni kanıt sağlıyor.
Araştırma ekibi
Hipokpus ve nöral aktivite desenlerinin rolü
Araştırmacıların ekibi, bu karışıklıkların hafıza sürecinin hangi aşamasında ortaya çıktığını ve beynin merkezinden biri olan hipokampusun ne kadar rol oynadığını anlamaya çalıştı. Hipokpus hafızanın tüm evrelerine katılır; ilk aşamada—örneğin arkadaşınızla konuşmanın başlangıç deneyiminde—meydana gelen nöral ateşleme desenleri, beyin o anıyı kaydederken ve daha sonra geri çağırdığında sıkça tekrarlanır.
Araştırmacılar çalışma için genç, orta yaşlı ve yaşlı yetişkinlerin beyinlerini taramış; katılımcılar aynı üç hafıza aşamasını geçirmiş. Tarama sırasında katılımcılar ekranın üst kısmında kısa bir süre bir yüz, alt kısmında ise orman veya elma gibi bir sahne ya da nesneye dair görsel görmüş. Katılımcılara ekranın üstündeki kişinin o sahneyle ya da nesneyle etkileşime girdiğini hayal etmeleri söylenmiş; her görsel çift ayrı bir “olay” olarak hizmet etmiş.
Katılımcılar beyin aktivitelerini kaydetmeye devam ederken 20 dakika dinlemiş. Sonra önceki görülen yüzlerden biri üstte, altında ise dört görsel olacak şekilde bir hafıza testi vermiş; katılımcılar bu görsellerden hangisinin daha önce yüze eşlendiğini hatırlamak zorunda kalmış. Araştırmacılar, insanların yüzlerle sahne ve nesneler arasındaki bağlantıları olaylar boyunca ne kadar iyi hatırladıklarını ölçmek için testi birkaç kez tekrarlamış.
Bululara göre yaşlı kişiler yetişkinlere kıyasla daha fazla anı karıştırması göstermiş. Örneğin başında elmayla eşleştirilen bir yüzün ormanla eşlendiği şeklinde yanlış anı taşıma eğilimi daha yüksek olmuş. Yaşlılar ayrıca belirli bir anıyı ilk deneyimlediklerinde, kaydettiklerinde ve çağırdıklarında görülen aynı nöral aktivite desenlerini tekrarlamaya da daha az eğimli olmuş. Sürpr biçimde yaşlı yetişkinler orijinal nöral deseni tekrarlasa bile, anılarını karıştırmaya daha da fazla eğimli olmuş.
Henüz yanıtlanmayan sorular
Çalışmaya dahil genç yetişkinler de dahil olmak üzere yetişkinlerde yapılan araştırmalar, hipokpusun bir olayı hatırlarken onu ilk deneyimlediğinde olduğu aynı nöral ateşleme desenlerini kullanması gerektiğini gösteriyor. Ancak genç katılımcılara göre daha fazla anı karıştırma yaşayan yaşlılar bu aynı nöral deseni göstermiş. Peki yaşlı yetişkinler bir anıyı doğru hatırladığında beynin imzası nedir? Hipokpusun dışında diğer bölge mi yardımcı oluyor? Araştırmacılar bu sorulara çalışmalarından iyi bir yanıt alamamış.
Sonraki adımlar
Araştırmacılar farklı beyin bölgelerinin birbirleriyle nasıl konuştuğunu öğrenmeye devam ediyor. Nörobilimin ön saflarından biri, hipokpusun elektrikle uyarılmasının hafıza kaybını önleyip önleyemeyeceği veya kaybedilen anıları geri getirebileceğini anlamaktır.
Gelecek müdahaleler, hipokpusu güçlendirerek onun bir anıyı kaydettikten sonra değiştirmesini engellemeyi deneyebilir. Araştırmacıların bunun için zaten bazı fikirleri var: yoğun egzersiz, farkındalık eğitimi, beyin uyarılması ve hatta akıllı telefonlara anı ipuçlarının kaydedilmesi.
Ancak araştırmacılar, hipokpusu değiştirmenin zamanla kararlı ve tutarlı anılara yol açıp açmayacağını hala incelemek zorunda. Bu metin, ilginç akademik çalışmalar hakkında kısa bir değerlendirmedir.
