•Rēkohu’da yakın zamanda yaptırım bir saha ziyaretinde, yalnızca bu uzak adalarda bulunan flora ve faunanın görüleceğini umuyordum; ancak Kōpinga Marae’ye adım attığım ana kadar zengin tarihini ve canlı kültürel manzarasını hafife almıştım.
Karāpuna (ata) resimleri ve Moriori oymalarıyla süslü bir duvarda çerçeveli bir belge asılı: bir özür dilemesi. Eski Maori Antlaşması müzakereleri bakanı Andrew Little tarafından imzalanan belge, “tarihsel Krallık eylemleri veya ihmalleri Moriori’ye zarar verdi ve Waitangi Antlaşmasını ve ilkelerini ihlal etti” diyor.
Belge, 14 Şubat 2020 tarihli olup, Krallığın Moriori’yi koruyamamasını, onları kölelikten kurtaramamasını ve topraklarından edilmelerini giderememesini detaylandırıyor. Sömürge Müzesi’nin kōimi t’chakat Moriori (insan kemikleri) kaldırmasını ve ticaretini de hatırlatıyor.
Krallık, aynı zamanda Moriori’nin soyu tükenmiş ve ırksal açıdan üstün olmayan bir halk olduklarına dair sahte tarihin yayılmasındaki rolü için de özür dilemiştir — dilin kaybolmasına neden olan şiddet ve kölelik için.
Yüzyılın başına kadar ta rē Moriori (Moriori dili), yaşayan bir dil olarak Moriori’ye ve Aotearoa Yeni Zelanda’ya ait olmaktan çıkarılmıştı. Bu miheke (taonga)’yi korumadaki başarısızlığı için Krallık samimiyetle özür dilemektedir.
Sahte tarihler
Rēkohu — İngilizce Chatham Islands, te reo Māori’de Wharekauri — Aotearoa Yeni Zelanda’nın Güney Adası’ndan 800 kilometdoğu doğuda küçük bir köşesidir. İzolasyonu, şüphesiz bu efsanevi tarihin sürmesine katkıda bulundu.
Sahte anlatı, Eğitim Bakanlığı tarafından 1907’de kurulan ve 7 ile 13 yaş arası çocuklara dağıtılan çeyreklik Yeni Zelanda Okul Dergisi aracılığıyla yayıldı. Okullar başdenetmeni George Hogben’in girişimiyle, tarih, coğrafya ve vatandaşlık için ayrı ders kitaplarına alternatifti.
Temmuz 1916’da dergi, Moriori’nin ırksal hiyerarşinin altında ilkel bir Melanezyalı halk olduğunu iddia eden “The Passing of the Mouriuri” (sic) adlı makaleyi yayımladı.
Efsaneyi destekledi: Moriori’nin ırksal açıdan üstün Māoriler tarafından Aotearoa Yeni Zelanda’dan Rēkohu’ya sürüldüğü versiyonda, 1835 Māori istilası Moriori’nin soyunun tükenmesine yol açtı.
Oysa kendi geleneklerine göre ilk Morioriler doğrudan Doğu Polinezya’dan, ardından 1400’lerde Aotearoa Yeni Zelanda’dan geldi.
Ama bu uydurma olmayan tarih, 2010’da doğru bir hesaplamayla birlikte revize edilmiş bir dizi dergi yayımlanana kadar kuşakların çocukları Moriori hakkında öğrenme biçimini etkiledi.
Moriori’nin sesi
ta rē Moriori’nin son yerli konuşmacılarından biri Hirawanu Tapu, 1900’de öldü. 1835’te Ngāti Mutunga ve Ngāti Tama Rēkohu’yu istila ettiğinde 11 yaşındaydı.
Tapu, Ngāti Tama tarafından 1860’ta serbest bırakılana kadar köle olarak çalıştırıldı. Edebiyet bilmesi ve ta rē Moriori’yi anlaması, te reo Māori’de akıcı olması ve biraz İngilizce konuşması nedeniyle etkili bir figür haline geldi.
1862’de Moriori’nin fiili lideri olarak hareket etti ve Te Awapātiki’deki ikinci büyük meclisin tutanaklarını kaydetti.
Moriori yaşlılarıyla birlikte, Tapu Yeni Zelanda’daki Governor George Grey’e 131 sayfalık bir dilekçe hazırladı; bu dilekçe Moriori geleneklerini, soy ağaçlarını ve Māori işgaline muhalefetini detaylandırıyordu.
Dilekçeye eklenen not, ta rē Moriori’de dilin Moriori için önemini vurguluyordu:
Ko te reo tenei o nga Moriori ara o nga tangata o tenei motu o Rekohu nei ko tona reo tipu ake (Bu, Moriori’nin sesi, yani bu adadaki insanların sesi, Rēkohu’nun. Gerçek dilleridir).
Dilekçe, ta rē Moriori’yi kaydeden az sayıda belgelerden biri olarak tarihsel açıdan önemlidir. Auckland Üniversitesi ve Hokotehi Moriori Trust arasındaki işbirliği projesi, bu tür metinlerden ta rē Moriori’nin dilbilgisi ve özelliklerini geri kazanmaya çalıştı.
Tutku ve koruma
Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO), dünyadaki 7.000 dilin %40’ının tehlikedeyse, ortalamada iki haftada bir bir dil kaybolduğunu tahmin ediyor.
Dil kaybı, yalnızca bir iletişim aracını başka biriyle değiştirmekle ilgili değildir. Bu, o toplulukların kültürel ve entelektüel mirasının kaybolma riski altındadır.
Emanet dillere yeniden bağlanmak, kültür ve tarih ile bağlantıları geri getirir. Rēkohu’da ta rē Moriori’nin canlanması, aynı zamanda Aotearoa Yeni Zelanda’ya da fayda sağlıyor — dil çeşitliliği aracılığıyla ve erken tarihe dair yeni bir bakış açısı sağlayarak.
2024’te artık Rangihoua Waka olarak bilinen çift gövveli bir kayık Rēkohu’da bulundu. Kayıktan alınan örneklerin radyokarbon testi, malzemelerin 1440-1470 tarihine ait olduğunu gösteriyor. Bu onu Aotearoa Yeni Zelanda’daki en önemli arkeolojik buluntulardan biri yapıyor — ancak hükümet kazının tamamlanması için fon bulunmadığını söyledi.
Nfırın ağzındaki site, rüzgar ve dalgalardan kaynaklanan fırtına hasarına karşı hassastır. Kısmi kazı da arkeolojik çalışmalar tamamlanıncaya kadar havayla maruz kalmadan dolayı bozulmaya yol açabilir.
Bazı açılardan, bu dil için bir metafordur. Ama Ta wik’ a ta rē Moriori gibi girişimler ve Rangihoua Waka sitesinin kullanılmamış potansiyeli, Rēkohu’nun tarihini ve kültürünü yeniden canlandırmak ve gelecek nesiller için korumalarını teşvik etmek için bir fırsattır.
