•Her yıl Zambia’daki üst Zambezi Nehri taşar ve geniş Barotse ovasına yayılır. Mevsimsel sulak alanlar, kuşlardan özel ciklit balıklara kadar türlerin olağanüstü zenginliğiyle ünlüdür.
Ancak derin bir sarsıntının işaretleri var Yerli balık ve omurgasız popülasyonları düştü, nehir bitkileri yutuluyor, nehir kıyıları içeriden oyuluyor.
Her Avustralyalı’nın bildiği gibi ortak myna kuşları kötü, tavşanlar daha kötü ve vahapi kediler yerli hayvanları kontrolsüz öldürüyor. Ancak bir türün “iyi” mi “kötü” mü olduğunu nasıl belirleriz – ve bazı türlerin burada kalmaya hazır olduğunu asla kabul eder miyiz?
Su ürünleri yetiştiriciliğinde kullanılan kırmızı pençeli ayılar (Cherax quadricarinatus), tropiklerde, Avustralyanın kuzeyinde ve Papua Yeni Gine’de doğal olarak bulunan bir tatlı su ağızıdır. Avustralyalılar genellikle bunlara “yabbies” derler, çünkü orta boy Cherax ağızlarının çoğuna da bu adı verirler.
Bir Avustralya türünün yabancı bir ülkede istilacı zararlı olması tuhaf görünebilir. Tanıtılan türlerin akışı genellikle tersine döner. Ancak bu yabbiler, Avustralyanın yoğun iklim kazanında şekillenmiştir. Ne yazık ki, Zambezi’de – ve dünyanın birçok başka su kaynağında – neredeyse durdurulamaz hale gelmiş olabilirler.
Sert bir manzara için inşa edilmiş
100’ü aşkın tatlı su ağızı Avustralyada bulunur. Çoğu dikkat çekicidir. Devasa Tasmanya ağızı (Astacopsis gouldi), hem tatlı suda hem de tuzlu suda dünyanın en büyük ağızıdır, ayrıca çukura kazayan ağız türleri hayatlarının çoğunu kil binalarıyla işaretlenen çukurlarda geçirir.
Avustralyanın on tatlı su ağızı cinsinden (tür grupları), Cherax türleri muhtemelen en dayanıklılarıdır.
Australian billabonglarda, nehir yönünü değiştirdiğinde geride kalan geçici göllerde hayatta kalmak için evrimleştiler. Bu göller zamanla kuruyup yeniden dolabilir ve acı bir ıslak-kuru döngüsü oluşturur.
Cherax türleri, neredeyse çözünmüş oksijen içermeyen sular gibi son derece yaşanmaz ortamlarda hayatta kalmaya uyumladılar. Derince çukura kazabilirler ve daha iyi hava koşulları gelmeden önce aylar veya yıllar boyunca uyanık bir durumda kalabilirler. Tek bir dişi, yılda birkaç yuva üretebilir, her yuvada 1000 yumurta kadar bulunabilir.
Agresif genelycillerdir, her şeyi yerler – çürük maddelerden bitkilere, balıklardan omurgasızlara ve hatta birbirlerinden.
İklim değişikliği daha ekstrem hava koşulları getirdikçe, kırmızı pençeli gibi sert türler, daha yumuşak bir iklimde evrimleşmiş olabilecek yerli türlere göre hayatta kalmaya daha iyi hazırlanmıştır.
Kırmızı pençeler güney Afrikaya nasıl geldi?
1980’ler ve 1990’larda kırmızı pençeler Afrika, Avrupa, Asya ve Güney Amerika’daki su ürünleri yetiştiriciliği tesislerine ihraç edildi. Çiftçiler onları dayanıklılıkları, uyumlulukları ve hızlı büyümlerinden sevdi.
Çarpık mavi ve kırmızı renkleri, küresel akvaryum ticaretinde popüler hale geldiklerinde yayılmaları için ikinci büyük bir yol açtı.
Kırmızı pençelerin kontrolden kaçıp yerel neirlere ulaşmasının neredeyse kaçınılmaz olması gerekiyordu. Bazıları fırtınalar sırasında kaçı veya tesadüfen salındı. Başzları evcil hayvan olarak sulak alanlara salındı.
Yabanda mütevazı kırmızı pençe çoğaldı. Yakında yerel sulara dair yıkıcı değişikliklerin işaretleri vardı.
Kırmızı pençelerin Zambezi’ye nasıl girdiğini tam olarak bilmiyoruz. 1990’larda, kırmızı pençeler nehirde görülmeye başladı. Sayıları hızla arttı – ve yerli bitki, balık ve omurgasız türleri zarar gördü.
Kırmızı pençeler artık Botswananın ünlü Okavango Deltası gibi korumalı, son derece hassas ekosistemlerin kapısında. Zaten Güney Afrikanın ünlü Kruger Ulusal Parkında mevcutlar. Zambia’daki balıkçıların yakalamalarında önemli düşüşler olduğunu bildiriyorlar. Ortalama bir yılda 6 kilometre, sel dönemlerinde ise yılda 49 km’ye kadar yayılabilirler.
Kontrolden kaçan kırmızı pençeler ayrıca Orta Amerika ve Güneydoğu Asya üzerinden ilerliyor. Şaşırtıcı bir şekilde, kırmızı pençeler Avustralyanın batısındaki bazı bölgelerde de istilacı tür olarak kabul ediliyor.
Çok sayıda Avustralyalı yabbilere (muhtemelen “yabidj/yapitj”den türetilmiş, Güney Avustralyadaki birkaç İlk Ulus grubunun kullandığı isim) sevgiyle bakıyor. Onlar nasıl olurda zararlı olabilirler?
Avustralyanın uzun coğrafi izolasyonu, yerli türlerinin kapalı bir sistemde evrimleşmesine yol açtı. Sık sık diğer kıtalardan agresif istilacılara karşı hayatta kalmak için rekabet avantajını eksiklerler. Sonuç olarak, Avustralya vahai hayatının yabancı ülkelerde istilacı zararlı olması nadirdir.
Ancak tatlı su kabarcıklarımız gösterdiği gibi, istisnalar var.
Ortak yabbiler başka bir tehdit oluşturuyor
Kırmızı pençe yalnız değil. Avustralyanın ortak yabisi (Cherax destructor) ayrıca akariumlardan ve su ürünleri yetiştiriciliği çiftliklerinden kaçıp Avrupa’nın bazı bölgelerinde ve Güneydoğu Asyada nehir ve gölleri sessizce yerleşti. Murray-Darling havzasının neirlerine özgü, 1°C ile 35°C arasında su sıcaklıklarını tolere edebilir ve birçok ortamda hayatta kalabilir. Bu ona birçok yerli ağızı yenmede yardımcı olur.
Daha da kötüsü, Cherax destructor ölümcül ağız vebası virüsüne duyarlıdır ve taşıyabilir, bu yüzden Avrupa’daki son derece duyarlı türlere patojeni yayabilir. Veba, kuzey Amerikaya özgü, konakçının kabuğunu (zarfını) enfekte eden ve kitlesel ölüm olaylarına yol açan bir su küfüdür. Kuzey Amerika
Avustralyada, Cherax türleri yerli avcılar – Murray cod, platypus ve rakali – ile birlikte evrimleşti; bunlar popülasyonları doğal olarak dengede tutar.
Yabancı ülkelerde, yerli avcılar her zaman bu dengeyi sağlayamaz. Avustralya yabbileri daha küçük, daha az agresif yerli kabarcıkları ve balıkları zorlamak ve onları yenmek için kolayca şanslıdır. Özellikle yerli türlerin zaten çaresiz olduğu bozulmuş nehir veya göllerde iyi ilerlerler.
Ne yapılabilir?
Bir ana nehir sisteminde üremeye başladıklarında kırmızı pençeleri ve yabbileri ortadan kaldırmak neredeyse imkansızdır.
Tuzaklar genellikle daha büyük yetişkinleri yakalar, bu da geride kalan gençlerin besin ve bölgesini serbest bırakarak dolaylı bir şekilde popülasyon patlamasına yol açabilir.
Bu doğrultuda ekologlar ve korumacılar taktik değiştiriyor. Güney Afrikada, topluluk hasat programları yerlileri “redclaws” yakalayıp yemek için satmaya eğitirken, gelir üretiyor.
Avrupada, su ürünleri yetiştiriciliği yumurta tesisleri kaçışları durdurmak için daha etkili fiziksel bariyerler kullanırken, aynı zamanda büyük, avcı yerli balıklarla sulak alanları doldurarak biyolojik kontroller de uyguluyor. Yerli balıklar
Bu tür çabalar, Zambezi’deki kırmızı pençe sayılarını aşağıda tutabilir. Ancak yabbiler muhtemelen burada kalmaya hazır.
Avustralyanın zararlı yabbilerinin hikayesi bize şunu söylüyor: Ev ortamında zararsız veya hatta zorlanan görünen bir organizma, bazen ona karşı koyamayan bir ekosisteme bırakıldığında çevresel süper silaha dönüşebilir.
Türleri sınırlar boyunca taşımak uzun zamandır kısa vadeli ekonomik kazanç için yapılıyor. Ancak Zambezi’deki yabbiler istilası gösterdiği gibi, bu ekolojik rulet.
