•Kırgızistan’da engelli bireyler, başkent Bişkek‘te erişilebilirliği engelleyen fiziksel yapıları belgeleyip kanıt topluyor. Amacı, devletin bu konudaki yükümlülüklerini yerine getirmediği için onu hesaba katmak.
Kırgızistan’ın 2019’da Birleşmiş Milletler (BM) Özürlülerin Hakları Konvansiyonu’nu onaylamasından yedi yıl sonra, engelliler için kapsayıcı ve erişilebilir bir ortam oluşturmaya yönelik ilerlemenin sınırlı kaldığı belirtiliyor. Devlet, hukuki ve fiziksel engelleri kaldıracak önlemleri alma yükümlülüğü taşısa da bu taahhüdü ülkenin engelli topluluğunun beklediği düzeyde önceliklendirmemiş görünüyor.
Bu koşullarda devleti hesaba çağırmak, ülkedeki 218.000’i aşan (nüfusun yaklaşık yüzde üçünü oluşturan) engelli bireyin erişemediği fiziksel altyapının ne kadar olduğunu kanıtlamayı gerektiriyor.
Bu çabanın Kırgızistan’daki önder kuruluşlarından biri, kamu kurumu “Oasis” adlı vakıf. Kurum, başkent Bişkek’te erişilebilirlik düzeyini, engelli bireylerin gerçek deneyimleriyle nesneleri denetlemesiyle belgeliyor. Global Voices, bu çalışmayı öğrenmek için Oasis ile yazılı bir görüşme yaptı; görüşme açıklık ve kısa olması için düzenlendi.
Bu röportaj, TechSoup ve Metamorphosis Foundation tarafından uygulanan EECA bölgesel destek mekanizması projesinin bir parçası olan Digital Sparks yardım programının bazı hibecilerinin çalışmasına yönelik incelemeler dizisinin içinde yer alıyor. CIVICUS ile ortaklıkta ve Global Güney’i kapsayan Digital Democracy Initiative (DDI) kapsamında yürütülen proje, içerik paylaşım anlaşması çerçevesinde Global Voices üzerinden yayımlanıyor.
Kırgızistan’da engelliler için erişilebilir ortamın sınırlı kalması
Global Voices: Örgütünüzü anlatır ve Digital Sparks projesine katılma sebebinizi açıklar mısınız?
Oasis: 2003’te kurulan Oasis, herkesin katılıp potansiyelini gerçekleştirebildiği kapsayıcı topluluklar inşasına çalışan bir Kırgız sivil toplum örgütü. Projeye katıldık çünkü her gün bu engellerle karşılaşan insanları dinlemeden kapsayıcı bir şehir kurulamayacağını biliyoruz.
Bişkek’te erişilebilirliğin politikalar ve varsayımlar üzerinden tartışıldığını, oysa gerçek deneyimlerin büyük ölçüde görünmez kaldığını gördük. Veri yardımıyla bu dışlanmayı görünür, ölçülebilir ve göz ardı edilemez hale getirmek istedik.
Digital Sparks, Oasis Data Lab’ın kurulmasına; vatandaşların ürettiği veri, dijital haritalama, hikaye anlatıcılığı ve savunuculuk bir araya geldi. Amacımız yalnızca bir harita oluşturmak değil, gerçek deneyimle kamu kararları arasında bir köprü kurmak ve günlük engelleri değişim için kanıta dönüştürmekti.
Global Voices: Bu projeyi başlatmanıza yol açan topluluk sorununuz neydi?
Oasis: Proje pratik bir sorundan doğdu: Engelli bireyler Bişkek genelinde engellelerle karşılaşıyor, ancak bu engeller sistematik olarak belgelenmiyordu. Toplu taşıma, girişler, rampalar, tuvaletler, işaretlemeler ve kentsel ortamın diğer unsurları günlük katılımı zorlaştırabiliyor. Ancak güvenilir ve düzenli olarak güncellenen veri olmadan bu sorunlar kolayca göz ardı ediliyor.
Kırgızistan 2019’da BM Özürlülerin Hakları Konvansiyonu’nu onayladı, ancak resmi taahhütlerle günlük erişilebilirlik arasında hâlâ bir uçurum var. Tidligere evalueringer sınırlıydı ve ilerlemeyi izlemek için kullanılabilecek canlı bir kamu kaydı oluşturmadı.
Bu yüzden basit bir ilkelden yola çıktık: Erişilirlik iyileştirilmeden önce önce ölçülmeli. Ve bu engelleri her gün yaşayan insanların, söz konusu kanıtın üretimine doğrudan dahil olması gerekiyor.
Kurumun uyguladığı temel değişiklikler
Global Voices: Proje kapsamında gerçekleştirdiğiniz ana değişimler/faaliyetler nelerdi?
Oasis: Digital Sparks aracılığıyla Oasis Data Lab’ı daha yapılandırılmış bir dijital sivil katılım alanına dönüştürdük. 30’dan fazla genç bireyi, arasında fiziksel engelli olanlar kör ve düşük görülü katılımcılar, işitme engelli kişiler, sosyal aktivistler ve kentsel konular uzmanları bir araya getirdik.
Özürlülük hakları, kapsayıcılık, dijital savunuculuk, veri toplama, haritalama ve hikaye anlatıcılığı konusunda çalışmalar düzenledik. Önemli pratik değişimlerden biri UrbanEyes’i işimize entegre etmek oldu. Uygulama aracılığıyla katılımcılar binaları konum bilgisi, fotoğraflar, anketler ve standartlaşmış erişilebilirlik göstergeleriyle değerlendirebiliyor. Web platformu ardından bu bilgi etkileşimli harita, filtreler, ısı haritaları ve erişilebilirlik endeksleri aracılığıyla görselleştiriliyor.
En önemlisi proje bizi bireysel şikayetlerden toplanmaya yapılandırılmış, karşılaştırılabilir sivil verilere yönlendirdi; bu veriler savunuculuğa, makamlarla diyaloğa ve kanıta dayalı kentsel planlamaya destek olabiliyor.
Global Voices: Proje katılımınız kurumunuzun yararlandığı kişiler ve topluluk üzerinde nasıl bir etki yarattı? Örnek verebilir misiniz?
Oasis: En büyük etkilerden biri katılımcilerin konumlandırılmasındaki değişimdi: artık yalnızca yararlanıcı değil, araştırmacı, dijital izleyici ve sivil aktör olarak görünüyorlar. Katılımcılar Bişkek genelinde 350 binayı değerlendirdi ve gözlemlerini şehrin erişilebilirlik haritasına konum bilgili veriye dönüştürdü. Sonuçlar sorunun ölçeğini açıkça gösteriyor: Değerlendirilen binaların yüzde 60,3’ünde rampayla ilgili bir engel vardı; ya hiç rampa yoktu ya da mevcut rampa kullanımı zor veya uygunsuzdu.
Proje ayrıca katılımcılara yalnızca bireysel şikayetlere dayanmak yerine bölgeler ve bina türleri arasında erişilebilirliği karşılaştırmayı sağlıyor. Aynı derecede önemlisi, katılımcılar bulguları dijital hikaye anlatıcılığı ve savunuculuk yoluyla aktarmayı öğreniyor. Gerçek deneyimleri, doğrudan karar alıcılara sunulabilecek ve somut iyileşmeler için kullanılabilecek yapılandırılmış kanıta dönüşüyor.
Global Voices: Proje katılımınız sayesinde dijitik demokrasi ve sivil alanla ilgili bilgi, farkındalık ve deneyiminiz nasıl değişti?
Oasis: Projeye dijilik demokrasiye dair anlayışımız değişti. Dijital araçları eskiden çoğunlukla araştırma, iletişim ve savunuculuk aletleri olarak görüyorduk. Digital Sparks bu araçların daha derin demokratik potansiyelini anlamamıza yardımcı oldu: Dijitik demokrasi yalnızca bilginin nasıl paylaşıldığını değil, kimin onu üreteceğini, seslerin hangi seslerin görünür olduğunu ve karar almaya kimlerin katıldığını değiştirebilir.
Katılımcı haritalama, teknolojinin kanıt üretimini topluluklara daha da yaklaştırabileceğini gösterdi. İnsanlar karşılaştıkları engelleri belgeleyebilir, görünür hale getirebilir ve değişim talep etmek için bu kanıtı kullanabilir.
Ayrıca dijitik demokrasinin erişilebilir, güvenli ve hak temelli olması gerektiğini öğrendik. Daha önemlisi, toplum giderek dijitleşirken yalnızca biçimsel katılım biçimlerinin artık yeterli olmadığı farkına vardık. Dijitik demokrasi sivil katılımı daha kapsayıcı, duyarlı ve etkili hale getirmek için bir fırsat sunuyor.
Global Voices: Bu projeden çıkarılan en değerli dersler ve deneyimler neler?
Oasis: En değerli dersimiz, “Bizimle ilgilenilen hiçbir konuda bizim iznimiz olmadan” ilkenin yalnızca politika yapımında değil, politikanın dayandığı kanıtte de geçerli olması gerektiği. Gerçek deneyim, geleneksel bir denetimin kaçırabileceği şeyleri ortaya çıkarabilir. Bir kontrol listesi binanın rampaya sahip olduğunu gösterebilir; ancak tekerlekli sandalye kullanan biri ramanın çok dik, kaygan, dar, korkuluğu olmaması ya da yine bağımsız erişim sağlamaması gibi durumları gösterebilir.
Ayrıca verinin din kalması gerektiğini öğrendik: Erişilirlik bir kez ölçülüp halledilmiş sayılamaz; bilgi güncellenmeli ve savunuculukla bağlanmalı.
Son olarak, tek başına veri değişim yaratmıyor. Değeri güvenilir kanıtı hikaye anlatıcılığıyla, topluluk önderliğiyle, kamu iletişimiyle ve kurumlarla yapılandırılmış diyalogla birleştirmeden geliyor. Bu birleşim bilgiyi sivil güce dönüştürüyor.
Global Voices: Sıra sizde. Projeden edindiğiniz öğrenme ve dijital kapasiteyi gelecekteki çalışmalarınızda ve topluluğunuzda nasıl uygulayacaksınız?
Oasis: Bir sonraki adımımız Oasis Data Lab’ı tek seferlik bir proje yerine uzun vadeli sivil yenilik ve kanıt merkezi haline getirmek. UrbanEyes uygulamasını ve Bişkek’in Erişilirlik Haritasını geliştirmeye devam etmeyi, verileri düzenli olarak güncellemeyi ve öncelik alanlarını belirleyip kamu hesap verebilirliğine destek olmak için kullanmayı planlıyoruz.
Bulguarı ayrıca Bişkek Belediye Başkanlığı, İşçi, Sosyal Koruma ve Göç Bakanlığı, sivil toplum, işletmeler ve diğer paydaşlarla diyalogda kullanmayı öngörüyoruz. Veriler acil iyileştirme gereken alanları belirlemeye ve daha bilinçli altyapı planlaması ve bütçelemesine destek olmaya yardımcı olabilir.
Katılımcıların veri katkısında bulunmaya, dijilik hikayeler üretmeye ve becerilerini diğer genç aktivistlerle paylaşmaya teşvik edilecek. Uzun vadede bu modeli özellikle kırsal alanlar olmak üzere diğer bölgelere uyarlamak istiyoruz.
