Kanada Başbakanı Mark Carney, Avrupa Parlamentosu‘nda yaptığı konuşmada “Avrupa ve Kanada birlikte daha güçlüdür” diyerek, bir gün önce Avropa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen’in Kanada’nın bloğun ilk “ilişkili üyesi” olma teklifini desteklediğini açıkladı. Carney, bu girişimi memnuniyetle karşıladığını belirterek geleceğe dönük ortak bir ittifak tanımlamanın yollarını birlikte belirleyeceklerini vurguladı. Ancak ilişkili üye statusunun nasıl bir biçim alabileceği, von der Leyen’in teklifinin AB’nin dış ülkelerle ilişkileri tarihindeki önem ve bunun ne kadar gerçekleşme ihtimali olduğu hâlâ yanıt bekleyen sorular.
Kanada, 2016 yılında yürürlüğe giren Kapsamlı Ekonomik Ticaret Anlaşması (Ceta) ile AB arasında zaten bir ayrıcalıklı ticaret anlaşmasına sahip. Bu tür serbest ticaret anlaşmaları, AB’nin başlıca uluslararası ortaklarıyla ilişkilerini yönetmek için kullandığı tipik hukuki araçlardan biri olarak öne çıkıyor.
Birleşme Anlaşmalarının Kalıbı
Brüksel’in Ottawa ile ilişkilerini yükseltmek için başvurabileceği yollardan biri, komşu ülkeleri politikaları ve programlarıyla daha yakın biçimde uyumlaştırmak amacıyla kullandığı “birleşme anlaşmaları” kalıbına yönelmek. Bu birleşme anlaşmaları, Yunanistan ve Portekiz gibi ülkeler için tam üyelinere giden basamak işlevi görmüşü.
Güncel aday ülkeler olan Ukrayna, Gürcistan ve Moldova da AB üyeliğine dair şartları yerine getirmelerini kolaylaştıran bu tür birleşme anlaşmalarına sahip. Norveç ve İzlanda gibi diğer ülkeler ise tam üyelikten vazgeçmiş olsa da, Avrupa Ekonomik Alanı (EEA) anlaşması aracılığıyla AB mevzuatıyla uyum sağlama karşılığında Avrupa tek pazarına erişim kazanmış durumda.
“Bu hırsı memnuniyetle karşılıyoruz. Geceğe dönük bir ittifak, birlikte tanımlayacağımız eşsiz ve olumlu bir yaklaşım.”
Kanada Başbakanı Mark Carney
Ottawa’nın, AB üyeliğine hazırlanırmış gibi bir mevzuat uyumu sürecine girmesi beklenmiyor. AB hukuku yalnızca “Avrupalı” devletlerin bu bloğa katılabileceğini açıkça öngörüyor. Ayrıca Kanada’nın ABD ile ticareti, AB ile ticaretinden belirgin biçimde fazla.
Brexit’in Verdiği Ders
Kanada için birincil pazarına göre konumunu zayıflatmak, onun Brexit‘in İngiltere’ye yarattığı etkiye benzer bir sonuç doğurur; tek farkı bu kez otonomi yerine AB ile uyum söz konusu olur. Yine de Brexit burada yol gösterici olabilir.
Boris Johnson yönetiminin Ceta tarzında bir ticaret anlaşması arzusuyla itilen 2021 tarihli AB-İngiltere Ticaret ve İşbirliği Anlaşması (TCA), fiilen birleşme anlaşmasının hukuki biçimiyle kaplanmış ayrıcalıklı bir ticaret anlaşması niteliği taşıyor.
AB için bu, gelecekteki İngiltere ilişkisinin zamanla evrilmesine olanak tanıyor. Ceta’nın birleşme anlaşmasının hukuki çerçevesi içine alınması da Kanada ile AB’nin üyelik ve mevzuat uyumu olmadan ortaklaşabilecekleri ticaret dışı işbirliği alanlarını güçlendirmelerine benzer biçimde izin verebilir.
İlk İlişkili Üye
Von der Leyen’in teklifindeki gerçekten şaşırtıcı yön, Kanada’nın AB’nin “ilk” ilişkili üyesi olacağı fikri ve dolayısıyla yeni bir hukuki kategori öngörmesi. Bu, uzun süredir tanımlı hukuki biçimlerin sıradan uygulamasını tercih eden son derece hukukçu bir bürokrasi için alışılmadık olurdu.
Bu arada öneri tamamen yeni değil. İlişkili üye fikri, 2000’lerin başında AB’nin kurucu antlaşmalarının tek bir antlaşmayla değiştirilmesi önerisi etrafında, “Avrupa Anayası” adı verilen bir yapı oluşturulması tartışmaları sırasında biraz yer edinmişti.
Bu anasay yazılırken, yakın ilişki sürdürmek isteyen ancak tam üyelin zorunluluklarını kabul etmek istemeyen devletler için ilişkili üye statusu yaratma önerisi ortaya çıktı. Öneri ayakta duramadı ve anayasının 2005’te Fransa ve Hollanda’da yapılan referandumlarda reddedilmesiyle sonuçlandı.
“İlişkili üye statusunun yeni bir hukuki biçimi olarak ayrılması, antlaşma değişikliğini gerektirir ve bu da önemli engeller getirir. Bir değişikliğin geçmesi için mevcut AB üye devletlerinin oybirliği gerekir.”
Hukuki Süreç Analisti
Olası iç siyasi onay oyuncularının yelpazesi de oldukça geniş. Kanada’nın da deneyimlediği gibi, Ceta’sının onayı, imzalanmasından bir decade sonra bile on AB ülkesinde tamamlanmış değil.
Siyasi Karşı Çıkışlar
Hukuki engellerin yanı sıra, Kanada’ya ilişkili AB statusu verilmesine siyasi karşı çıkışlar da olabilir. Üyelik görüşmeleri yürüten ülkeler, üyelik yolculuklarının ilişkili üye statusunda durdurulmasından korkabilir.
Rusya’ın Ukrayna’nın üyeliğine karşı çıkmaya devam ettiği bir ortamda örneğin, Ukrayna’ya ilişkili üye verilmesi zarif bir diplomatik çözüm olabilir. Ancak tam üyelinin gerçek ödül olduğu için bu durum hayal kırıklığı yaratabilir.
Üyelği hedefinde olmayan Norveç, İzlanda ve İngiltere gibi devletler için ilişkili statu, tam Avrupalı entegrasyona halkça karşı çıkışları kabartmadan daha yakın Avrupa işbirliğini kolaylaştırabilir. Ancak İzlanda ve Norveç için böyle bir düzenleme, mevcut EEA çerçevelerini sarsar. İngiltere’nin TCA’sı ise gelecekteki AB işbirliğini kendi çerçevesi içine sindirmeye olanak tanır.
Kanada’yı ilişkili devletlerin dış halkasında yanına katmak, somut faydalar sunması gerekiyor. G7, NATO ve son dönemde kurulan Avrupa Siyasi Topluluğu gibi diğer uluslararası platformlar, Kanada ile AB’nin ittifaklarını güçlendirmeleri için AB kurumları ve antlaşmaları dışında fırsatlar yaratıyor.
İlişkili üye kategorisinin yaratılması, bir sorunu çözmek için aranan çözüm gibi görünebilir.
