•Tehlike Altındaki Türler Yasası (SARA), Kanada topraklarında ve sularında yok olma riskiyle karşı karşıya olan vahşi yaşamı 20 yılı aşkın süredir koruyor. Bir tür bu yasaya göre yerel olarak soyu tükenmiş, tehlike altındaki veya tehdit altında olarak listeye alındığında, onu öldürmek, zarar vermek veya yakalamak ya da barındığı yerleri bozmak suç haline geliyor ve kritik yaşam alanları en azı federal arazide korunmak zorunda.
Ancak bu korumalar yıllarca düzenli biçimde erteleniyor. Yeni yayımlanan araştırmamıza göre, 2017’den beri SARA korumasına ihtiyaç duyan türler resmi hukuki korumayı almadan önce ortalamaya yakın iki buçuk yıl bekliyor; bu süre, federal hükümetin kendisi için belirlediği süre sınırlarının çok üzerinde.
Bu rakamlar yalnızca hükümetin korumaya karar verdiği türleri içeriyor. Diğerleri hâlâ korunmuş statü için bekliyor ve bundan çok daha uzun süredir bekliyorlar. Bu, neredeyse iki on yılı aşkın süredir sürüp gelen sistemik bir sorun.
İklim değişikliği ve insan kaynaklı bozulmalar hızlanırken, korumaların uygulanmasındaki gecikmeler vahşi yaşam için geri döndürülemez sonuçlar doğurabilir.
Sürecin ilk aşaması iki basamaktan oluşuyor. İlk olarak Kanada Tehlike Altındaki Vahşetin Durumu Komitesi (COSEWIC) bir türün durumunu ve karşı karşıya olduğu tehditleri bağımsız biçimde değerlendiriyor ve listelenmesinin önerilip önerilmeyeceğini belirtiyor. Sonrasında komitenin değerlendirmesi federal çevre ve iklim değişikliği bakanına gidiyor.
İkinci basamakta ise federal hükümet, listelemenin daha geniş sosyal ve ekonomik sonuçlarını değerlendirmek için yerel halkın hak sahipleriyle, eyalet ve bölge hükümetleriyle, bilimsel uzmanlarla, sektörle ve kamuoyuyla görüşme yapıyor.
Bakan ardından değerlendirmeyi federal kabineye iletiyor; kabinenin SARA altında nihai kararı verme için dokuz ayı var. Ancak SARA, görüşme aşaması için hiçbir süre sınırı belirlemiyor. Bulduğumuz her gecikme, bu orta basamakta, değerlendirme kabineye ulaşmadan önce gerçekleşti.
2017’de federal hükümet, görüşmelerin en fazla 12 ay sürmesini ya da genişletilmiş görüşme gerektiren türler için 24 ay sürmesini öneren bağlayıcı olmayan bir politikayı getirdi. Ancak bu gecikmeleri azaltmadı. 2017’den sonra kabineye iletilen türler için bu orta basamak, önerilen sürenin ortalamaya 477 günü (yaklaşık 16 ay) aştı. Politikadan önceki ortalama ise 484 güneydi.
Bu rakamlar yalnızca sonradan iletilen türleri içeriyor. 2017’den sonra değerlendirilen 288 türden 153’ü hâlâ bekliyor ve zaten süresi dolmuş durumda. Yalnızca yüzde altısı zamanında iletilmiş; bu, politikadan önceki sekiz yıllık dönemde yüzde onaltı olmasına karşı bir düşüş.
Bazı türler yirmi yılı aşkın süredir belirsizlik içinde takılı kalmış. COSEWIC, limber çamını 2014’te tehlike altında olarak değerlendirmiş ve bakan 2015’te yanıt vermiş. Görüşmeler 2021’de tamamlanmış olsa da tür hâlâ kabineye iletilmemiş. Bilim açıkça tehlike altındaki durumunu desteklese de, bireysel limber çamları ya da yaşam alanları için federal koruma yok.
Su türleri en kötü şekilde sonuçlanıyor. 2017’den sonra değerlendirilen, pek çok Pasifik somon popülasyonunu içeren 49 deniz balığı veya 15 deniz memelisinin hiçbiri kabineyle iletilmedi.
Bu türlerden çoğunun durumu listeleme için beklerken hâlâ düşmeye devam ediyor. Bay of Fundy çizgili levreği, 2004’te COSEWIC tarafından ilk olarak tehdit altında olarak değerlendirilen tatlı su balığı, tehlike altında olsa da SARA altında herhangi bir hukuki koruma olmadan listelenmemiş durumda.
Gecikmenin nedeni ne?
Cevap görüşme sürecinin kendisi değil. 2023 SARA yıllık raporunda betimlenen geciken türlerin yüzde kırktan fazlası için görüşmeler zaten tamamlanmıştı, ancak süreç hiçbir açıklama olmadan bir sonraki adımın ne olduğu belirtilmeden takılı kalmıştı.
Bu raporlar, türlerin önerilen sürelerini neden kaçırdığını açıklamak için düzenleniyor. Ancak Ocak 2023 itibarıyla süresi dolmuş 173 türden 63’ü o yılın raporundan tamamen çıkarılmış; bu sayının 57’si balıkmış.
Raporlara dahil edilen türler için verilen en yaygın neden, bilgi toplanmasının sürüyor olmasıydı. 2023 raporunda, tehlike altında veya tehdit altında olarak değerlendirilen 31 Pasifik somon popülasyonu aynı açıklamayı aldı: “Bu türlerin listeleme kararını bilgilendirmek için gerekli bilgiler kapsamlı ve yapım aşamasında.”
Bu durum, kamuoyunu bu kararların neden takıldığını net biçimde bilmekten mahrum bırakıyor — ve savunmasız türleri korumasız bırakıyor.
Kanada’ın ekosistemlerine yönelik tehditler artarken, federal hükümet bu koruma sürecini şimdi ya düzeltmeli ve bunu 2017 politikasını ya da kendisi SARA’yı değiştirerek yapmalı. Üç değişiklik öneriyoruz.
İlk olarak, listeleme sürecinin her aşaması için bağlayıcı süre sınırları belirlenmeli.
İkinci olarak, Ulusal Yerel Tür Koruma Konseyi gibi mevcut kurumları güçlendirerek görüşmeler sorumlu ve zamanında biçimde tamamlanmalı; bu adım 2012’den erken biçimde önerilmiş ancak hiç uygulanmamıştı.
Üçüncüsü, federal hükümet her gecikme için açık, türe özgü nedenleri kamuoyuyla paylaşmalı — sürecin nerede takıldığını, hangi bilgi veya görüşmelerin eksik olduğunu ve çözümü için beklenen bir zaman çizelgesini dahil ederek. Bu, bakanın takdir yetkisini sınırlamaz, ancak şeffaflığı artırır, uzun süren hareketsizliğe dikkat çeker ve süreci inceleme açar.
Kanadalılar biyoçeşitliliği korumaya önem veriyor ve tehlike altındaki türler bu amacın merkezinde yer alıyor. Limber çamı için, pek çok somon popülasyonu için ve 2017’den beri değerlendirilen ancak artık süresi dolmuş 150’yi aşkın tür için daha hızlı ve daha şeffaf listeleme kararları, Kanada’da hayatta kalmalarını belirleyebilir.
