Birinde kalp durması yaşandığında, yakındaki kişilerin atılımları hayat ve ölüm arasındaki farkı oluşturabilir. Yıllardır verilen mesaj netti: eğitiminiz olmasa bile kalp akciğer canlandırmayı (KAC) mümkün olduğunca hızla başlatın.
Bu tavsiye hâlâ çok önemli. Ancak artan kanıtlar, KAC’ın nasıl yapılmasının da birinin hayatta kalma şansını etkileyebileceğini gösteriyor.
Kalp durması, kalbin aniden vücuda kan pompalamayı bırakması ve böylece beyne ve diğer yaşamsal organlara oksijen ulaşamamasıyla ortaya çıkar. KAC, acil yardım gelene kadar biraz da olsa kan dolaşımını sürdürmek için göğüs kafesine tekrar tekrar basmayı içerir.
KAC’ı gecikmeden başlatmak birinin hayatta kalma şansını ikiye katlayabilir hatta üçe çıkarabilir. Yine de hayatta kalma oranları düşük kalmaya devam ediyor. İngiltere’de 2024 yılında, ambulans ekiplerinin canlandırma girişiminde bulunduğu hastane dışında yaşanan kalp durması vakalarının yalnızca %9,5’i 30 gün hayatta kaldı.
Hayatta kalma bir kaç faktöre bağlıdır; bunlar arasında KAC’ın ne kadar hızla başladığı, kalp durmasının tanıklanması ve defibrilatörün mevcut olması yer alır. Ancak araştırmacılar giderek başka bir soruyla ilgileniyor: Ambulans ekipleri gelmeden önce halk üyeleri KAC’i ne kadar etkili biçimde gerçekleştiriyor?
2026 Avustralya çalışması, Yeni Güney Galler’de 2021 ile 2024 yılları arasında yaşanan 17.715 hastane dışında kalp durmasını inceledi. Araştırmacılar, ambulans ekipleri tarafından kaliteli kabul edilen KAC’i alan hastaların, hiçbir KAC alamayanlara göre 30 gün hayatta kalma olasılıklarının önemli ölçüde daha yüksek olduğunu buldu.
Kalitesiz kabul edilen KAC’in, hiç KAC almaya kıyasla hayatta kalmada istatistiksel olarak anlamlı bir iyileşme ile ilişkili olmadığı görüldü. Bu, kalitesiz KAC’in etkili olmadığı anlamına gelmez: çalışma, bunun bir fayda sağladığı kanıtlayamadı.
Bu arada, bu bulgular dikkatle yorumlanmalıdır. Çalışma gözlemsel olduğu için, algılanan KAC kalitesindeki farkların hayatta kalma farklarını doğrudan nedenlediğini kanıtlayamaz. Ambulans ekiplerinin değerlendirmeleri öznel de olsa ve her vaka için KAC kalitesi kaydedilmemiştir.
Buna rağmen, bulgular halk üyelerine etkili göğüs basmaları gerçekleştirmek için gerekli bilgi ve desteğin verilmesinin önemini pekiştiriyor.
KAC’ı etkili yapan ne?
Kalp pompalamayı bıraktığında, beyne giden kan akışı hızla düşer. Göğüs basmaları, ambulans ekipleri daha ileri tedavi sağlayana kadar dolaşımın sürdürülmesine yardımcı olur. Herkesten erişilebilir bir defibrilatör de kalbin ritmini değerlendirebilir ve gerekirse elektrik şoku verebilir.
İngiltere Reanimasyon Konseyi yönergeleri, yetişkinin göğüs kafesinin ortasına dakikada 100 ile 120 arasında basarak, yaklaşık 5 ila 6 cm derinliğinde sağlam biçimde basmayı öneriyor.
Basmalar mümkün olduğunca az kesilmeli ve her basmadan sonra göğüş kafesi normal pozisyonuna dönmeye bırakılmalıdır. Bu yönergeler, gereksiz kesintilerden kaçınırken kan akışının sürdürülmesine yardımcı olmak için tasarlanmıştır.
KAC kalitesini ölçmenin zorluğu
İngiltere’de ulusal kalp durması raporları KAC’ın bir halk üyesi tarafından sağlandığını kaydediyor, ancak yayımlanan rakamlar göğüs basmalarının ne kadar etkili biçimde yapıldığını düzenli olarak göstermiyor.
Sahneye gelen ambulans ekipleri, basmaların etkili biçimde yapılıp yapılmadığını değerlendirebilir. Ancak bu gözlemler her zaman tutarlı şekilde kaydedilmediği için vakaları karşılaştırmak veya iyileşmenin nerede gerekli olduğunu belirlemek zorlaşır.
Avustralya araştırması buna bir yaklaşım sunuyor. Ambulans ekipleri, tanık KAC’i ya kaliteli ya da kalitesiz olarak değerlendirdi ve araştırmacılar bunun hayatta kalma ile ilişkisini inceleyebildi. Ancak standartlaştırılmış, nesnel bir değerlendirme yöntemi olmadan, böyle yargılar sınırlamalara sahiptir.
Daha tutarlı bir kayıt sistemi, ambulans hizmetlerinin KAC’ın hangi yönlerinin insanların zorlandığını ve ek eğitim ya da yönergenin nerede yardımcı olabileceğini anlamalarına yardımcı olabilir.
Örneğin, insanlar birinin göğüs kafesine basmaları gerektiğini anlayabilirler ancak ne kadar sert ya da ne kadar hızlı basacakları konusunda karışık olabilirler. Gerçek acil durumlarda ne olduğuna dair daha iyi bilgiler, eğitimin şekillenmesine ve acil çağrı görevlilerinin verdiği yönergelerin iyileştirilmesine yardımcı olabilir.
Bu, acil durum personeline neler olduğunu görmeye ve göğüs basmaları hakkında daha spesifik tavsiyeler vermeye bir fırsat sunar.
İnsanları müdahale etmeye teşvik etmek hâlâ çok önemli
KAC alan insanların sayısı bazı ülkelerde arttı. İngiltere’de, tanıklar 2024 yılında hastane dışında yaşanan kalp durması vakalarının %73’ünde KAC sağladı.
Avustralya’nın Victoria eyaletinde, 2024-25 yılında ambulans ekiplerinin canlandırma girişiminde bulunduğu tanıklı vakaların %80’i tanık KAC’ı aldı; ancak bu iki rakam farklı hasta gruplarını kapsıyor.
Hâlâ iyileşme için oldukça fazla alan var. Avrupa genelinde, ortalama tanık KAC oranı %58 olup ülkeler arasında önemli farklar bulunuyor.
Daha çok insanı müdahale etmeye teşvik etmek, halk sağlığı açısından öncelik olmaya devam ediyor. Ancak tanık KAC’in zaten yaygın olduğu alanlarda, kalitesinin iyileştirilmesi hayatta kalmayı artırmak için başka bir fırsat sunabilir.
Birinde tepki vermeyen biri bulan kimse derhal 999’u aramalıdır. Kişi normal nefes almıyorsa, arama yapan kişi KAC’a başlamalı ve acil çağrı görevlisinin yönergelerini izmelidir. Bir defibrilatör mevcutsa, başkası onu getirirken göğüs basmaları sürdürülmelidir.
Oncelik her zaman, her basmayı doğru yapma endişesi taşımaktansa insanların hızlı hareket etmesini sağlamalıdır. Ancak tanıkların gerçek acil durumlarda KAC yaptığında neler olduğunun anlaşılması, ambulans hizmetlerinin daha iyi yönerge ve destek vermesine yardımcı olabilir.
Amaç, etkili KAC’ı daha çok insanın yapmasını kolaylaştırmak ve kalp durması yaşayanlara hayatta kalma için daha şans tanımaktır.
