•Bazı ilaçlar ve terapötik ürünlerin erişim ve kullanım biçiminde bir değişim yaşanıyor. Tıbbi kenevir, GLP-1 kilo verme ilaçları, ketamin, psikedelikler, testosteron ve peptitler bu dönüşümü gözler önüne seriyor.
Son yıllarda tüketicilerin talebi, tele-tıp hizmetleri, sosyal medya ve sağlık etki yaratıcılarının (wellness influencer) yanı sıra ticari modellerin, insanların bu tedaviler hakkında bilgi edinme ve erişim biçimlerini şekillendirdiği görülüyor.
Bu durum; ilaçların genellikle test edildiği, onaylandığı ve klinik rehberlere dahil edildiği geleneksel hekim liderliğindeki modelden farkını koruyor. Artık güçlü bir tüketici talebinin ticari çıkarlarla çatıştığında neler olduğunu görüyoruz.
Bilimsel [The Conversation] sitesinde yayımlanan habere göre, bu değişimin belirli ilaçlara erişimi iyileştirme avantajları var — ancak bunun için o ilaçların güvenli, etkili olması ve uygun gözetim altında reçete edilmesi ve takip edilmesi gerekiyor. Ancak her zaman böyle olmayabiliyor.
Talebin yenilikle buluştuğu an
Son dönemden bir örnek olarak Eli Lilly’nin yeni Avustralya platformu LillyDirect gösteriliyor. Plateforme şu anda tip 2 diyabeti tedavi etmek ve kilo yönetimini sağlamak için kullanılan Mounjaro (tirzepatide) adlı ilaca odaklanıyor. Elektronik reçete ile hastalar, recetelerini platforma yükleyebiliyor, ilacı online bir eczaneden temin edebiliyor ve kapılarına kadar ulaştırılabiliyor.
Eli Lilly bu modelin ulaşılabilirliği ve rahatlığı artıracağını savunuyor. Ancak doktorlar ve eczacılar; bakım sürekliliğinin olmamasından ve reçete etme, ilaç sağlama ile klinik takibin giderek ayrışmasından kaynaklanan endişeleri dile getiriyor.
Bu, güçlü tüketici talebinin ticari yenilikle karşılaştığında neler olabileceğine dair güncel bir örnek. Ketamin de buna başka bir örnek. Uzun süredir anestezik olarak kullanılan ketaminin ruh sağlığı durumlarında kullanımı genişledi ve bu özelde özel kliniklerin ketamin tedavisi sunması da yer alıyor.
Bu, ketamin tedavisini kimin verdiği, hastaların nasıl değerlendirilip takip edildiği ve sıradan doktorlarının tedavi hakkında bilgi sahibi olup olmadığı konusunda sorular doğuruyor. Bu endişeler yalnızca ketamine değil; aynı zamanda kanıtın onların güvenli ve etkili olduğunu söylemeden daha hızlı yayılan diğer ilaçlara da, ayrıca güvenliklerini izlemek için gereken sistemlere de ilişkin.
Hastalar, bir ilacın işe yarayıp yaramadığı, uzun vadeli zararları olup olmadığı, kendileri için uygun olup olmadığı, başka kullandıkları ilaçlarla etkileşimi, takip edilip edilmediği veya tedavinin ne zaman durdurulması gerektiğine dair yeterince bilgi edinmeden önce bir ilacı kullanabilir.
İnsan gücünün yükselişi
Hasta talebi anlaşılır; özellikle mevcut tedavi çalışmadığında, iyi tolere edilmediğinde veya erişimi zor olduğunda ya da hastalar kendilerini dinlenmemiş hissettiğinde. Sağlık bilgisine dair artan erişim hastaları güçlendirebilir ve sağlık kararlarına katılımı artırabilir. Ancak daha fazla bilgiye erişmek, her zaman daha iyi bilgilere erişmek anlamına gelmiyor.
Hastalar kendi tedavi süreçlerinde de aktif rol alabiliyor. Bu öznellik önemli ancak fayda, zarar ve uygun kullanımı değerlendirebilen bir sistem içinde yer almalı.
Utancın da insanların nereye başvurduğunu etkileyebilir. Bu özellikle tıbbi kenevirde belirgin; ancak obezite, sağlık durumu bozuklukları, menopoz, cinsel sağlık kaygıları, saçılma ve erektil disfonksiyon gibi konularda da görülüyor.
Utandığına, yargılandığına veya önceki endişelerinin görmezden gelindiğine inanan kişiler, sıradan doktorlarına başvurmak ya da daha fazla yardım almak yerine online sağlayıcılara yönelebilir. Ancak hasta talebi; kanıtı, güvenlik takibini veya klinik gözetimi yerini alamaz.
Kırık bakım sistemi
Tedavi tele-tıp, bir online platform ya da ticari klinik üzerinden başlayabilir. Hastalar sıradan sağlık hizmetlerine ihtiyaç duymayı bırakmıyor; yan etkiler, olası ilaç etkileşimleri, patoloji (kan taramaları gibi) talepleri, takip, sağlık durumu kaygıları veya tedavinin sürdürülüp sürdürülmemesi konusundaki sorularla doktorlarına dönebiliyor.
Bu durum, başlatmadıkları bir tedaviyi yönetmekle uğraşan, hastanın başka yerlerde aldığı tedavi hakkında sınırlı görünürlüğe sahip doktora düşebiliyor. Tedavi başka yerde başladığında, genellikle bu konuda doktorların elektronik tıp kayıtlarında bir iz kalmıyor.
Tedavinin reçete edildiği veya sağlandığına dair göremeyen tedavi eden doktor için; tedavinin uygun olup olmadığına karar vermek, olası ilaç etkileşimleri ve yan etkileri belirlemek ya da başka güvenlik endişelerini tanımak daha zorlaşıyor. Tıbbi kenevir bu sorunu özellikle açık biçimde gözler önüne seriyor.
Ulusal tıbbi kenevir onay verileri; sağlık durumu bozuklukları, kronik ağrı ve uyku bozuklukları dahil olmak üzere erişimdeki hızlı büyümeyi gösteriyor. Ancak bu veriler kaç birey hastanın tedavi edildiğini, gerçekten neyin sağlandığını ya da tedavi başladıktan sonra hastalara dair hiçbir şey anlatamıyor.
Bazı ilaçların kendine özgü sorunları
Pepitler daha karmaşık. Bazıları; fayda ve riskleri konusunda sınırlı kanıt olmasına rağmen sağlık, yaşlanmaya karşı mücadele, performans ve beden görüntüsü için giderek teşvik ediliyor. Tüketiciler için, umut verici bir yeni terapi ile bilimden öne çıkmış ticari bir iddia arasındaki farkı ayırt etmek zor olabilir.
Testosteron; tedavinin aynı zamanda kendini iyileştirme ve beden görüntüsüyle nasıl bağlandığını gösteriyor. Sosyal medya pazarlaması, gençliği geri getirme, kaslılık, cinsel performans ve daha iyi bir versiyon olma mesajlarıyla düşük testosteronu (“low T”) tedavi için yönlendiriyor. Bu pazarlama aynı zamanda tüketicileri testlere, tedavilere ve ticari kliniklere yönlendiriyor.
GLP-1 ilaçları; diyabet ve obezite gibi konularda güçlü kanıtların olması nedeniyle farklı. Ancak ilgi; madde kullanım bozuklukları ve Alzheimer hastalığı dahil olmak üzere başka alanlara hızla yayılıyor, oysa bu ilaçlar şu anda bu kullanımların çoğu için onaylanmamış durumda.
Bu genişleme; güçlü tüketici talebi, sosyal medya ilgisi ile özel ve online reçete modellerinin büyümesiyle aynı dönemde gerçekleşiyor. Psikedelikler ise halk arasında güçlü ilgi, aktivizm ve ticari faaliyet etrafında benzer sorunlar ortaya koyuyor. Bunların yanı sıra tedaviyi alacak kişinin, hangi ortamda olacağı ve bunun nasıl izleneceği konusunda açık koruyucular gerekli.
Ticari çıkarlar da göz önünde bulundurulmalı. Aynı işletme hastayı çekiyor, reçete ediyor, ilaç sağlamayı düzenliyor ve takibi sağlıyorsa; reçete etmeye yönelik finansal teşvikler ve klinik bağımsızlık konusunda meşru sorular var.
Hastalar erişimden fazlasını talep edebilir
İlaçlara erişimi doğru şekilde sağlamak yalnızca onları mevcut kılmak değil. Aynı zamanda bir tedavinin ne zaman başlatılmaması gerektiğine ya da ne zaman durdurulması gerektiğini bilmek anlamına geliyor.
Bu, tüketici aktivizmi konusundaki görüşü değiştiriyor. Aktivizm yalnızca erişim olmak zorunda değil. Hastalar daha iyi kanıt, daha iyi takip ve kendilerinin tedavi seçimlerini günlük sağlık hizmetleriyle bütünleştiren bir sistemden daha güvenli bakım talep edebilir.
Eşitlik de önemli. Tüketici erişiminin artması, her zaman eşit erişim anlamına gelmiyor. Bu tedavilerin çoğu özel olarak finanse edildiği için erişim büyük ölçüde ödeme gücüne bağlı olabilir.
Neyi yapabiliriz?
Bir çözüm; zaten topladığımız sağlık verilerini daha iyi kullanmak. Doktorların elektronik tıp kayıtları, hızlı biçimde benimsenen tedavileri kullanan hastaları belirlemeye, başka ilaçları ve sonuçları izlemeye ve takip ile olası yan etkilerdeki açıkları belirlemeye yardımcı olabilir.
Bu tıp kayıtları; hastaları klinik deneylere bağlamaya da yardımcı olabilir. Böylece toplumda zaten kullanılan tedaviler, onların etkili ve güvenli olup olmadığını belirlemek için gereken kanıta katkı sağlayabilir.
Talep ve yenilik; kanıt ve gözetimden daha hızlı ilerlediğinde, ilaçlara erişim ilerlemenin tek ölçütü olamaz. Erim aynı zamanda uygun, kanıta dayalı ve güvenli olmalıdır. Bu da bu tedavileri sağlık sisteminde daha görünür kılmayı, güvenlik takibini güçlendirmeyi ve hastanın sıradan doktoruyla ve geri kalan sağlık hizmetleriyle daha iyi bağlantı kurmayı içeriyor.
Yenilik hızlı ilerlemeye devam edebilir. Kanıt üretme ve hastaları koruma sistemlerimiz de tıpkı o kadar hızlı ilerlemelidir.
