İngiltere’de 2011 yılında uygulama sokulan devlet emekli maaşlarının değerini korumayı amaçlayan “üçlu kilitleme” (triple lock) sisteminin, hedeflediği yoksulluğu azaltma görevini tamamladığı ve artık kaldırılması gerektiği görüşü öne sürülüyor. Başbakan’ın bu sistemi değiştirme isteğinin doğru olduğu vurgulanırken, siyasi açıdan dokunulmaz sayılan ancak maliyeti oldukça yüksek olan bu mekanizmanın tasfiye edilmesi gerektiği savunuluyor.
Sistemin gereksiz olmadığı belirtiliyor; aksine 2011’de muhafezakar önderlikteki koalisyon hükümeti tarafından emekli yoksulluğu sorunuyla mücadele amacıyla getirildiği hatırlatılıyor. O dönemde devlet emekli maaşının, ulusal ortalamaya göre çalışanların gelirinin yalnızca altıda biri kadarında olduğu kaydediliyor.
Üçlu kilitleme nasıl çalışıyor?
Maaşın gelire göre erimesini tersine çevirmek amacıyla tasarlanan üçlu kilitleme mekanizması, her yıl devlet emekli maaşlarının üç ölçüden en büyüğü kadar artmasını öngörüyor: yüzde 2,5, fiyat enflasyonu oranı veya ortalamaya göre gelir artış hızı.
Sistemin genel amacı, yoksulluğu azaltmak ve ekonomi büyüdüğünde emeklilerin yükselen refahdan yararlanmasını sağlamak. Bileşenlerin her biri farklı nedenlerle getirilmiş durumda. Örneğin devlet maaşlarının fiyat enflasyonuyla artırılması, maaşın alım gücünü koruyor.
Bunun önemli olması, emekli hanelerin ek gelir elde etme olanakının az ya da hiç olmaması ve böylece fiyat artışlarına karşı özellikle savunmasız olmalarıyla açıklanıyor. Yiyecek fiyatları fırladığında maaşların bu artışa uyum sağlaması gerekiyor.
Malaşın ortalama ulusal gelirlerle artırılması ise emeklilerin ekonomi büyüdüğünde yükselen refahdan pay almasını sağlıyor. Böyle bir bağ olmasaydı, emekli haneler çalışma yaşındaki nüfusla karşılaştırıldıkça giderek daha az refahlı hale gelirdi.
Yüzde 2,5’lük bileşenin dayanağı yok
Sistemin yüzde 2,5’lik kısmının ekonomik bir dayanağı olmadığı belirtiliyor. Bu oran, düşük enflasyon ve düşük büyüme dönemlerinde de emeklilerin gelirinde belli bir artış görmesini sağlamak amacıyla getirilmişti. 2000 yılında devlet maaşlarının yalnızca fiyatlarla arttığı dönemde, o yılın yıllık maaş artışı haftada sadece 75 penceye eşit olmuş ve bu tutar yaygın olarak alaycı bulunmuştu.
Sistemin maliyetinin yüksek olmasının nedeni, tüm emeklilere gelir veya ihtiyaçtan bağımsız biçimde fayda sağlaması olduğunu vurguluyor. Yine de yoksuluk içinde yaşayan bazı emekliler olsa da, bu oran çalışma nüfusundan oransal olarak daha fazla değil ve yeni devlet maaşları artık ortalama gelirin yaklaşık üçte biri düzeyinde.
Burnham’ın önerisi
Sosyal demokrat Andy Burnham, emekli maliyetlerini azaltıp yeni bir sosyal bakım sistemi için kaynak açmak amacıyla 2030’dan itibaren üçlu kilitlemeyi ayarlamayı taahhüt ediyor. Yeniden başbakan seçilmesi durumunda geçerli olacak bu öneri, geçmişteki hatalardan kaçınmayı hedefliyor.
Burnham’ın yeniden düzenlediği üçlu kilitleme, gelire bağlantıyı korurken geçmişte gelir bağlantısının tamamen kaldırılmasına yol açan yüksek maliyetten zarifçe kaçınıyor. Önerilen sistemin karmaşık olduğu ancak enflasyondan korunma ve emeklilerin ekonomik büyümeden yararlanmasını sağlama hedefleriyle birleştirildiği, aynı zamanda uzun vadede İngiltere ekonomisi için önemli ve gerekli tasarruflar getireceği belirtiliyor.
“Devlet maaşının değeri yıllarca ihmal ve hareketsizliğe bağlı olarak aşındırıldı ve milyonları yoksuluk içinde bıraktı. Üçlu kilitleme, bu uzun süren ihmalden sonra gerekli.”
Iain Duncan Smith – O dönemin iş ve emeklilik Bakanı
Burnham’ın önerisi karmaşık görünse de, geçmişteki devlet maaşı politikalarındaki tuzaklardan kaçınmaya çalışıyor. Düzenlenmiş üçlu kilitleme, gelire bağlantıyı korurken maliyetli uygulamalardan kaçınıyor.
Tarihsel arka plan
Sistemin tarihsel gelişimi, emeklilik politikalarının zaman içinde nasıl değiştiğini ortaya koyuyor. 1979 Thatcher hükümetinden önce devlet maaşları yıllık olarak gelir ve fiyatların daha yükseği kadar artırılıyor (çift kilitleme) ve doruk noktasında çalışan nüfusun tam süreli ortalamaya göre gelirinin yüzde 26’sına eşitmişti.
1982 ile 2002 yılları arasında devlet maaşları yalnızca fiyat enflasyonuyla artmış, maaşın göreceli değeri tam süreli ortalamaya göre gelirin yüzde 16’sına düşmüştür. Mevcut üçlu kilitleme ise 2011 yılında koalisyon hükümetinin seçim öncesi vaadini yerine getirerek maaşlara gelir bağlantısını geri getirmesiyle ortaya çıkmıştır.
Son yıllarda emekli yoksuluğunun oranı, vergiler ve konut maliyetleri düşüldükten sonra hane halkının medyan gelirin yüzde 60’ından azına sahip olmasıyla tanımlanıyor. Bu oranın 1990ların sonunda yüzde 29’dan, 2010’a kadar önemli ölçüde düştüğü ve o yıl yüzde 14’e indiği görülüyor; bugün aynı düzeyde kalmaktadır.
Maliyet hesabı
Sistemin maliyetinin yüksek olmasının nedeni, tüm emeklilere gelir veya ihtiyaçtan bağımsız biçinde fayda sağlaması olduğunu vurguluyor. Yine de yoksuluk içinde yaşayan bazı emekliler olsa da, bu oran çalışma nüfusundan oransal olarak daha fazla değil ve yeni devlet maaşları artık ortalama gelirin yaklaşık üçüncü düzeyinde.
Sosyal Çalışmalar Enstitüsü’nün (Institute for Fiscal Studies) kanıtları, devlet maaşlarının artırılmasının düşük gelirli emekli hanelerin gelir testinden geçen yardımlara eligibility’sini azaltabileceğini ve böylece onların genel olarak daha iyi durumda olmalarını engelleyebileceğini gösteriyor. 2002’den beri yürütülen emeklilik kredisi (pension credit) gibi diğer politikalar, emekli yoksuluğunun azalmasında daha büyük etki yaratmıştır.
Burnham’ın önerisi, 2030’dan itibaren çift kilitlemeye dönüş ve devlet maaşlarının her yıl enflasyon veya yüzde 2,5’ten hangisi yüksekse onun kadar artması öngörüyor. Yıllık artışlara ek olarak, maaşın değeri 2030’dan ortalamaya göre gelir artışına karşı sınanacak ve toplam dönemde devlet maaşının gelirden daha az artmış olması durumunda ek tamamlama yapılacak.
Yapılan hesaplamalara göre, Burnham’ın ayarladığı üçlu kilitleme 2016’dan itibaren geçerli olsaydı, mevcut düz oranlı maaş haftada 229,48 sterlin olacak ve gerçek oran olan 241,30 sterlinden yaklaşık yüzde 5 daha az olacaktı.
