•AI-generated içeriklerin her an, her yerde karşımıza çıktığı bir bilgi çağında yaşadığımızı söylemek abartılı olmaz. Ancak tüm bunların doğru olduğunu varsayamayız; bir kısmı kasıtlı olarak yanıltıcı. Basit iklim inkârından daha ince yöntemlere dayanan yeşil aklama (greenwashing) faaliyetine kadar, dezenformasyon sadece dijital bir rahatsızlık değil, aynı zamanda gerçek bir tehdit oluşturuyor.
greenwashing ve bunun gibi uygulamalar, bilginin kamufle edilerek yayıldığı karmaşık mecralarda daha kolay yayılıyor. Dezenfransiyon, aldatmayı amaçlayan sahte, uydurma veya manipüle edilen bilgi anlamına gelirken; yanlış bilgi ise aldatma niyeti olmadan paylaşılan hatalı ya da yanıltıcı bilgidir.
disinformation spread sürecinde yapay zekanın (AI) rolü giderek daha güçlü hale geliyor. Yapay zeka botları, insan davranışını çevrimi olarak simüle eden yazılımlardır; içerik üretebilir, sosyal medyada paylaşabilir, kullanıcılarla sohbet edebilir ve devasa ölçekte çalışabilir. Bu araçlar gerçekçi görünen sahte makaleler, görüntüler even deepfakes gibi uzman kılıklı sahte materyaller oluşturabiliyor. Botlar bu mesajları seçkin anlarda—özellikle seçimler veya iklim zirveleri sırasında—halk görüşünü manipüle edecek şekilde büyütebiliyor.
Michael Mann, Pennsylvania Üniversitesi’nde görev yapan bir profesör, iklim disinformation into five key groups beş temel gruba ayırdı. İşte bu beş dezenformasyon biçiminin nasıl tanınacağı ve bilimsel kanıtlarla nasıl karşı durulacağı anlatılıyor.
Minimising the seriousness of the climate crisis, yani sorunun ciddiyetini küçümseme, klasik ifadelerle—”çok da kötü değil” ya da “iklim değişimi doğal—her zaman böyle oldu”—karşımıza çıkıyor. Sorunu küçümsemek memnuniyet içinde uyutuyor; halkın aciliyet hissini köreltir, politika çalışmalarını erteliyor ve sorunun olduğundan daha az acil görünümesini sağlıyor.
Ancak bilim, tarihin en sıcak döneminde olduğumuzu ve sera gazı emisyonları nedeniyle küresel sıcaklıkların increase every year due to greenhouse gas emissions her yıl artmaya devam edeceğini gösteriyor. 2025 yılında dünya çapında 100 milyondan fazla insanı etkileyen ciddi sonuçlar doğuran 157 incidences of extreme weather 157 aşırı hava olayı yaşandı.
Bu yaklaşım, yavaşlatılmış bir inkâr niteliği taşır; endişe illüzyonu yaratırken hareketsizliği meşrulaştırır ve emisyonların devamına olanak tanır, anlamlı eylem için kalan pencereyi daraltır. Aynı zamanda halkın ve politika üreticilerinin iklim değişiminin aciliyetini görmezden gelmesine, hazırlanmamasına yol açar. Örneğin including the UK İngiltere de dahil birçok ülke, deniz seviyesi yükselmesi, daha sık yaşanan sıcak dalgaları, kuraklık, orman yangınları, sel ve fırtınalar gibi already occurring zaten yaşanmaya başlayan değişimlere uyum sağlamaya çalışmıyor.
Üçüncü tip ise dikkati sistemsel çözümlerden başka konulara çekmek; çoğu zaman sorumluluktan kaçmak ya da başkasını suçlamak amacıyla kullanılıyor. “Bireylerin daha fazlasını yapması gerek—şirketleri suça batırmayı bırakın”, “büyük kirleticiler eyleme geçene kadar bizim yaptığımız hiçbir şey işe yaramaz”, “üzerinde durulacak daha acil sorunlar yok mu?” ya da hatta “ya Çin?” gibi sözler duyulabiliyor.
Bu yönlendirme, kolektif eylemden ve yapısal değişimden enerjiyi uzaklaştırır; ilerlemeyi tıkar ve halk desteğini parçalar. Bilim, dünyanın 2050 yılına kadar no additional greenhouse gases enter the atmosphere atmosferine ek sera gazı girmesinin sıfıra ineceği bir noktaya ulaşmak için tüm ekonomiyi karbonsuzlaştırması gerektiğini açıkça gösteriyor. Bu nedenle her ülke ve her şirket—mümkün olan en kısa sürede—değişmek zorunda.
Dördüncü tip, güvensizlik yaratıp tartışmayı kutuplaştırmayı hedefler; bu da iklim eylemini politik ya da kültürel bir çatak haline getirir. “Iklim değişimi sadece solcu bir program”, “bilim insanları küresel bir kompajanın parçası”, “sana özgürlüğünü iklim adına almaya çalışıyorlar”, “net sıfır enerji fiyatlarını yükseltecek” ve klasik “seni kontrol etmeye çalışıyorlar” gibi ifadeler sıkça karşılaşılan söylemlerdir.
Bu bölücü yaklaşım, bilim ve kurumlara olan güvensizliği besler; aşırılığı körükleyip en çok ihtiyaç duyulan anda işbirliğini zorlaştırır. Fosil yakıt endüstrisi ve lobileri, sorunun küresel enerji arzıyla ilgili olduğunu kabul etmek yerine bireysel tüketimi suça batırmak için carbon footprint approach karbon ayak izi yaklaşımını icat edip kullandı.
En güncel yaklaşım ise iklim climate scientists bilim insanlarını etkili iletişim kurmadıkları ve halk ile politika üreticilerini aware of the true risks gerçek risklerden haberdar etmedikleri için suçlamak üzerine kurulu.
Bu umutsizlik, tıpkı inkâr kadar insanları çaresizlikle felç eder; çözümleri olumsuzlar, kolektif eylemi zayıflatır ve mevcut durumun (status quo) zaferini sağlar.
Ancak, sera gazı emisyonlarını azaltmanın yanı sıra insanların hayatlarını da iyileştiren many positive solutions çok sayıda olumlu çözüm zaten mevcut. Yenilenebilir enerjiye küresel bir geçiş, yerel enerji güvenliliği yaratır, enerji maliyetlerini düşürür ve fosil yakıtların yanmasından kaynaklanan zararlı hava kirliliğini azaltır.
Daha plant-based diets bitkisel beslenen insanlar daha sağlıklı olur, sağlık maliyetleri düşer ve ormanslaşma azalır.
Kırmızı bayrakları nasıl tanırız?
Eleştirel düşünmeyi teşvik etmek, dezenformasyona karşı güçlü bir çözümdür. Belirli kırmızı bayraklar, sizi yanıltmaya çalışan ya da hatalı olabilecek bilgiyi tanımanıza yardımcı olabilir.
Bir gönderi öfke veya korku uyandıracak şekilde tasarlandıysa, tepki vermeden önce biraz durun; duygular çoğu zaman eleştirel düşünmeyi atlatmak için kullanılıyor.
Sizi “şimdi paylaşın” ya da “silinmeden önce yaygın” diye baskılayan mesajlar klasik manipülasyon taktikleridir.
Bir makale güvenilir veri veya uzman görüşüne dayanıyor mu? Güvenilir kaynak yoksa, onu daha fazla yaymaktan kaçının. Kaynağa dair şeffaflık yoksa, dikkatli olun ve anonim yazarlardan sakının.
Bu işaretlerden birini bile görürsünüzse, paylaşmadan önce durun, doğrulayın ve düşünün.
