Eski Avustralya ragbi yıldızı Nathan Charles, kistik fibrozis hastalığını yenerek elit düzeyde ragbi oynamış, ancak yakın zamanda motor nöron hastalığı (MND) tanısı aldığı için bu hastalıkla mücadele ettiğini açıkladı. 2014 yılında Wallabies formasını dört kez giyen Charles’ın teşhisi 13 Eylül’de konuldu ve yaklaşık sekiz aylık belirtilerden sonra ortaya çıktı. Son dönemde temas sporları yapan üst düzey atletlerin MND tanısı alması, beyne tekrarlayan darbeler ile hastalık riski arasındaki bağlantı sorusunu yeniden gündeme getirdi.
Charles’ın açıklaması, ulusal dikkatleri üzerine çeken ragbi ligi oyuncusu Jai Arrow’ın MND teşhisi ve yakın zamanda hastalıktan hayatını kaybeden eski Avustralya kuralları futbolu oyuncusu Geoff Ablett’in ölümüyle aynı döneme denk geliyor. Bu gelişmeler, nadir görülen ancak yıkıcı bir hastalığın sporcular üzerindeki etkisini yeniden tartışma konusu haline getirdi.
MND nedir ve nasıl ilerler?
MND, motor nöronları adı verilen belirli sinir hücrelerini etkileyen ilerleyici bir hastalıktır. Bu sinirler beyin ile kaslar arasındaki sinyalleri ileterek hareketi kontrol eder. MND sırasında bu sinirler hasar görür ve ölür, sonuçta kaslar zayıflar ve incelir. Böylece hareket etme, konuşma, yutma, çiğneme ve nefes alma gibi günlük hayatın bir parçası sayılan işlevler zamanla kaybolur.
Başlangıç belirtileri kişiden kişiye değişebilir ve ani olarak ortaya çıkabilir. Belirtiler ilerledikçe kötüleşir ve hastaların çoğu iki ile beş yıl içinde felç geçirmekte ya da hayatını kaybetmektedir. Ancak yaklaşık yüzde onluk küçük bir grup daha uzun yaşayabilmektedir. Bu duruma, MND ile 13 yıl yaşayan eski Avustralya kuralları futbolu oyuncusu ve koçu Neale Daniher ile hastalıkla 55 yıl yaşayan teoretik fizikçi Stephen Hawking örnek verilebilir.
Charles’ın tanısı ve hastalığın nadirliği
Kendisine teşhis konulduktan sonra durumunu açıklayan Charles, sürecin son derece zorlu ve bunaltıcı olduğunu söyledi. “Son derece zorlu ve bunalcı bir süreçti ve zaman zaman oldukça acı verdi […]. Zaten bundan büyük ölçüde etkilendim. Hareket yardımcılarıyla dolaşıyorum ve birçok günlük işi yapmada zorlanıyorum. Ayakkabı ve çorap giymek bile bir mücadele.” ifadelerini kullandı.
Son derece zorlu ve bunaltıcı bir süreçti ve zaman oldukça acı verdi. Zaten bundan büyük ölçüde etkilendim. Hareket yardımcılarıyla dolaşıyorum ve günlük birçok işi yapmaya çalışıyorum.
Nathan Charles
Hastalığın nadir görüldüğünü vurgulamak gerekir; Avustralya’da belirli bir anda yaklaşık 2.800 kişinin MND ile yaşadığı tahmin edilmektedir. Hastalığının kesin bir tedavisi yoktur, ancak çeşitli ilaçlar ve farklı sağlık uzmanlarından oluşan ekiplerin birlikte çalışarak hastalığın ilerlemesini yavaşlatıp belirtileri yönetmeye yönelik denemeler sürdürülmektedir.
Temas sporları yapanlarda MND riski var mı?
Son dönemde bir d temas sporcusunun hastalıktan muzdarip olduğuna dair artan medya ilgisi, temassız sporların MND riskiyle ilişkisini merak etmeyi doğal kılıyor. Ailevi MND, belirli gen mutasyonları nedeniyle aileler aracılığıyla aktarılan ve tüm vakaların yaklaşık yüzde onunda görülen bir türdür.
Aile öyküsü olmadan ortaya çıkan sporadik MND genellikle 50 ile 70 yaş arasındaki kişilerde görülür. Araştırmacılar, birden fazla hafif risk faktörünün hastalığı tetiklemede katkıda olup olmadığını inceliyor. Bu tetikleyicilerden biri de alt-konkusif baş darbeleri ile MND riskindeki artış arasında bir bağlantı olup olmadığıdır.
Iskoç uluslararası ragbi oyuncuları üzerine yürütülen 2022 tarihli bir çalışma, bu atletlerin benzer yaş ve geçmişe sahip genel nüfustaki erkeklere kıyasla MND tanısı alma olasılığının yaklaşık 15 kat daha yüksek olduğunu buldu. NFL eski oyuncularına dair son çalışmalar ise atletlerin MNDden hayatını kaybetme olasılığının 4,5 kat daha fazla olduğunu gösterdi. Araştırma literatürü üzerine yapılan değerlendirmeler, topa kafa tekmesi endişelerini yükselten futbol gibi sporların neredeyse iki katına yakın artmış bir risk taşıdığını bildirdi.
Daha fazla araştırmaya ihtiyaç var
Bugüne kadar yapılan araştırmalar ciddi bir tablo çiziyor olsa da, mevcut kanılar sınırlıdır ve baş darbeleri ile MND artmış riski arasında nedensellikten çok bir ilişki olduğunu işaret ediyor. Ayrıca ragbi ligi ve Avustralya kuralları futbolu oyuncularında gerçekleştirilen ilgili hiçbir MND araştırması bulunmamaktadır; oysa bu iki sporda beyin hasarının yarattığı kaygılar artmaktadır.
Olası ilişkileri anlamaya başlamanın bir yolu, hastalığa yol açabilecek diğer şüpheli maruziyetlerle birlikte sporda risk taraması yapmaktır. Bu şüpheli maruziyetler arasında sigara içmek, hava kirliliği ve mavi-yeşil algler sayılabilir. MND açısından test edilen hastalara temas sporları yapıp yapmadıkları sorulmalı; eğer yaptıysa kaç yaşında başladıkları, kaç yıl oynadıkları, hangi düzeyde (profesyonel, kulüp, amatör) mücadele ettikleri ve konkusif travma öyküleri öğrenilmelidir.
Üst düzey atletlerin MND tanısı aldığı haberlerle karşılaştığımızda, bunun yalnızca hastalikle yaşayanları desteklememizi değil, aynı zamanda sporlarımızın güvenli şekilde yapılmasını sağlamamız gerektiğini hatırlatması gerekir. Bu sporları izlemenin maliyeti, eğlencemiz için beyinlerini risate atanların omuzlarına yüklenmemelidir.
