•Bangladesh-Malaysia recruitment reforms revive old questions over the cost of migration
On beş yılı aşkın süredir iki ülkenin iş gücü göçü ilişkilerini yeniden düzenlemeye yönelik girişimleri, ardışık duraklamalar ve yeniden açılımlarla sürüyor. Bangladeş Hükümeti Yerel Yönetimler, Kırsal Kalkınma ve Kooperatiflerden Sorumlu Devlet Bakanı Mir Shahe Alam, 30 Ağustos’ta Malezya’nın altı ay içinde yaklaşık 200 bin Bangladeşli işçi alacağını ve eylül sonundan itibaren sevkiyatların başlayacağını açıkladı. Aynı açıklamada, göç maliyetini üstlenmeyecek 10.000 işçinin gönderilmesine dair bir plan olduğuna da değinildi.
Ancak iki gün sonra Malezya hükümeti sözcüsü Fahmi Fadzil, 200 binlik rakamın resmi hükümet pozisyonunu yansıtmadığını netleştirdi. Bu açıklama, işe alım kampanyasının ölçeği ve zamanlaması üzerinde yeni belirsizlikler doğurdu.
via Wikipedia by Press Information Department of Bangladesh. Public Domain.
Karışık sinyaller, iki ülkenin aşırı ücret talep edilmesi, sendikasyon (aracılık) ve işçi sömürüsü şüpheleriyle sarsılan göç koridorunu sıfırdan düzenlemeye çalıştığı bir döneme denk geliyor.
Tekrarlayan açılımlar, tekrarlayan duraklamalar
Bangladeş, Malezya ile sistematik iş gücü transferi için ilk anlaşmayı 1992’de imzaladı; 1994’teki ikinci anlaşma ise yıllık 50.000 işçi alımını öngördü ve çoğunlukla inşaat sektörüne yönelikti. 1992 ile 1998 arasında yaklaşık 307.000 Bangladeşli işçi Malezya’da çalışmak için izin aldı. Ancak 1997’de yetkisiz göçteki artışın ardından işe alım durduruldu. Bu dönemde yerel aracılar, meşru göç için işçilerden 2.000 dolar (yaklaşık BDT 245.700) ile 3.000 dolar (yaklaşık BDT 368.600) arasında ücret talep edebiliyordu.
Eğitim ve maliyet usulsüzlüklerini azaltmak için iki hükümet, 2012’de Hükümet-Hükümet (G2G) modeline döndü. Program başlangıçta Malezya’nın palmiye yağı sektörüne yaklaşık 30.000 Bangladeşli işçi almayı hedefliyordu. 1,4 milyondan fazla kişi kaydoldu ve işçiler kura sistemiyle seçildi. G2G düzenlemesi göç maliyetlerini belirgin şekilde düşürdü ancak işe alım hedeflerine ulaşmakta zorlandı.
Sistem daha sonra G2G Plus düzenlemesiyle değiştirildi. 2016’da getirilen model altında Malezya yalnızca 10 Bangladeşli işe alım ajansını seçti. Anlaşilan göç maliyeti yaklaşık BDT 37.000-40.000 (yaklaşık 300-325 dolar) olsa da, sonraki raporlar işçilerin aslında ortalamaya yakın olarak BDT 300.000 ile 400.000 arasında (yaklaşık 2.450-3.260 dolar) ödediğini gösterdi. Sendikasyon, yüksek maliyet ve diğer usulsüzlükler Malezya’nın işe alımı tekrar 2018’de durdurmasına yol açtı.
Kasım 2021’de imzalanan yeni anlaşma ile işe alım yeniden başladı. 2022 ile 2024 arasında 476.672 Bangladeşli işçi, 101 işe alım ajansı aracılığıyla Malezya’ya gönderildi. Ancak Haziran 2024’te yüksek göç maliyetleri ve işçi sömürüsü kaygıları nedeniyle iş pazarı yeni Bangladeşli işçiler için tekrar kapandı.
Sürekli kapanıp açılan sınırların bu tarihi öninde, işe alımı yeniden düzenlemeye yönelik son girişim tanıdık bir soruyu gündeme getirdi: Yeni düzenleme, işçilere yüklenen finansal yükü azaltabilecek ve önceki sistemleri çökerten sorunları engelleyebilecek mi?
Son kriz
28 Ağustos 2026’da Bangladeş’in Yabancıların Refahı ve Yurt Dışı İstihdamı Bakanlığı 338 kuruluşu içeren daha geniş bir işe alım düzenlemesini ortaya koydu. Malezya doğrudan 25 işe alım ajansını seçerken, diğer 312’si ortak olarak çalışmak üzere onaylandı. Devlet işletmesi Bangladeş Yurt Dışı İstihdamı ve Hizmetleri Limited Şirketi (BOESL) de sisteme dahil edildi.
Aynı düzenleme altında Malezya, ilke olarak 10.000 işçiye sıfır maliyetle çalışma agreement verdi. Aday göçmenlere, resmi talimatlar verilene kadar ödeme yapmamaları, tıbbi muayenelerden geçmemeleri veya pasaportlarını teslim etmemeleri konusunda uyarıldı.
Bu uyarı, önceki işe alım döngüsünün kaydı önünde dikkat çekici duruyor.
Temmuz 2026’da Bangladeş, Malezya’ya yönelik göçle bağlantılı sendikasyon ve usulsüzlük şüpheleriyle 49 işe alım ajansının lisansını iptal etti. Yolsuzlukla Mücadele Kurumu, inceleme altındaki ajansların Malezya’ya 267.276 işçi gönderdiği ve aşırı ücretler yoluyla 45,45 milyar BDT’den fazla (yaklaşık 370 milyon dolar) topladığı iddia edildi . Hükümetin onayladığı işe alım ücreti BDT 78.990 (yaklaşık 645 dolar) olurken, araştırmacılar bazı işçilerin bu tutarın beş katına kadar tahsil edildiği iddia etti . Yüksek işe alım maliyetlerine dair kaygılar yeni döngüde sürdü; sektör kaynakları göç harcamalarının BDT 600.000’yi aşabileceğini (yaklaşık 4.900 dolar) uyardı.
Finansal yük yalnızca Malezya koridoruyla sınırlı değil. Bangladeş’in İş Gücü Anketi 2024 işçilerin ortalamaya yakın olarak BDT 463.000 (yaklaşık 3.778 dolar) harcayarak göçe hazırlandığını ortaya koydu. Ortalama aylık gelirin BDT 42.599 (yaklaşık 348 dolar) olduğu düşünüldüğünde, bu maliyetin geri kazanılması ortalamaya yakın olarak yaklaşık 10,9 ay sürdü.
Ancak bazı aileler için finansal kayıp, bir işçi Bangladeş’i terk etmeden önce başlıyor.
Hiç gerçekleşmeyen bir yolculuk için ödeme
Bangladeş’in Sherpur bölgesinden gelen 22 yaşında bir işçi için finansal kayıp, ulaşamadığı yabancı ülkede bir işle başladı.
Global Voices’a telefonla konuşan ve anonim kalmayı isteyen işçi, yerel bir aracının üzerinden Malezya’ya göç etmeye dair fırsatlar duyduğunu ve yaklaşık 2024’te göçe hazırlanmaya başladığını söyledi. Süreç durduğunda ailesinin yaklaşık BDT 500.000 (yaklaşık 4.079 dolar) harcadığını belirtti. Para birikimden, arazi satışından ve borçtan geldi; bunun yaklaşık BDT 220.000’i (yaklaşık 1.795 dolar) faizle alınmıştı.
Ödemeler vize işlemleri, tıbbi giderler ve diğer harcamalar için aşamalı olarak yapıldı. Sürecin çoğu doğrudan bir işe alım ajansı yerine yerel bir aracının üzerinden yürütüldü ve işçi ödediği paraların tamamı için makbuz almadığını söyledi.
“Önce iki veya üç ay süreceğini söylediler, ancak altı-yedi ay geçti. Her güncelleme istediğimde aracı farklı bir cevap verdi ama net bir şey söylemedi. Zaten tıbbi muayenemi tamamlamıştım ve pasaportumu vermiştim. Sonunda bana Malezya pazarının kapandığını ve yapabilecekleri hiçbir şey olmadığını söylediler.”
“Malezya’ya gideceğimi, para kazanacağımı ve borcu ödeyeceğimi düşündüm. Ama gidemedim. Paramın bir kısmını geri aldım ama gerisini hâlâ iade etmediler. Her aradığımda ‘Bize biraz daha zaman verin’ diyorlar. Ne kadar beklemem gerektiğini bilmiyorum. Hâlâ buradayım ama yurtdışına gitmek için aldığım borcu ödemeye devam ediyorum.”
Sonuçları ailenin geri kalanına da yansıdı. Aynı şekilde Global Voices’a telefonla konuşan ve anonim kalmayı isteyen annesi, “Kocam uzun zaman önce öldü. Sadece küçük bir parça arazimiz vardı, onu sattım. Oğlum için faizle para borçlandım ve gerisini nasıl olsa hallettim. Yurtdışına gidip iyi kazanırsa her şeyi öderdik düşündüm. Ama gidemedi. Şimdi hem yeterli yemek olup olmamasına bakmaksızın faizi ödemeye devam etmek zorundayız.” dedi.
Daha geniş bir borç örüntüsü
Ailenin deneyimi, Malezya’da iş arayan Bangladeşliler arasında yüksek işe alım maliyetleri ve borçlanmayla eşleşiyor. Adil emeği dünyada ilerleten bağımsız kâr amacı gütmeyen bir kuruluş olan Verité‘nin Bangladeş-Malaysia göç koridoru üzerine yaptığı araştırma, işçilerin çoğunlukla birden fazla borç yoluyla yolculuğu finanse ederek ortalamaya yakın olarak 5.000 dolar (yaklaşık BDT 614.400) işe alım maliyeti ödediğini buldu. Anket edilen işçilerin yüzde 73’ü aylık maaşının en az yarısını göç borcu için harcarken, yüzde 43’ü ücret aldatmacası yaşadıklarını belirtti.
Aracıların rolünün de bu maliyetlerin başlıca itici güçlerinden biri olduğu tespit edildi. Uluslararası Göç Örgütü (IOM)’nün Bangladeş’teki işe alım uygulamaları üzerine yaptığı çalışma, aday göçmenlerin çoğunlukla işe alım ajanslarıyla doğrudan teması olmadığı veya resmi süreci tam olarak anlamadıkları için alt-ajanslar ve gayrifiili aracılara başvurduklarını ortaya koydu. Çalışma, böyle aracıların yetkisiz katılımının azaltılmasının göç maliyetlerini düşürmeye yönelik ana adımlardan biri olarak tespit edildi.
IOM’nün göç borcu üzerine yaptığı ayrı bir çalışma, resmi göç kanallararı hakkındaki sınırlı bilginin aday işçileri yüksek ücret alan aracıların önüne sürebileceğini buldu. Resmi finansman ve hukuki çareye erişimdeki kısıtlamaları da göç borçlanmasını derinleştiren faktörler olarak belirledi.
Yeni döngüde belirsizlik devam ediyor
Bangladeş ve Malezya işe alımı yeniden başlatmaya ilerlerken, sürecin temel ayrıntıları hâlâ karışıklık içinde. 30 Eylül 2026’ya kadar Malezya’nın Kuala Lumpur’daki Bangladeş Yüksek Komiserliği, iş talebi mektuplarını tasdik etmeye başlamıştı ancak hükümet henüz nihai göç ücretini, sevkiyat zamanlamasını veya tam prosedürü açıklamadı. Yabancıların Refahı ve Yurt Dışı İstihdamı Bakanı Ariful Haque Chowdhury resmi bir açıklamanın yakında yapılacağını söyledi.
Yeni düzenlemenin yapısı da işe alım sektöründen içeriden eleştiriler aldı. Bazı Uluslararası İşE Alım Ajansları Birliği (BAIRA) üyeleri 312 ajanın, işçileri işlemek için 25 ana ajansa dayanmak yerine Malezya’nın Yabancı İşçiler Merkezi Yönetim Sistemine doğrudan erişimi olması gerektiğini savundu. Diğer bazı işe alımcıları yeniden sendikasyona dair kaygıları reddetti; ajansların yine de iş talebi elde edip işçi alabileceğini söyledi.
Kasım 2025’te BM insan haklarıuzmanları, Malezya’daki Bangladeşli göçmen işçilerin sömürülmesi, aldatılması ve derinleşen borç köleliğine dair renewed kaygılarını dile getirdi. Her iki hükümeti de bildirilen istismarları soruşturmak, iade ve borç muafiyeti dahil etkili çareler sağlamak, işe alım uygulamaları üzerinde gözetimi güçlendirmek ve sömürücü işe alım ağlarını ortadan kaldırmak için işbirliği yapmak çağrısında bulundular.
İşe alım koridoru ayrıca tekrarlayan duraklamalarla karşılaştı; sıklıkla sendikasyon, aşırı işe alım maliyetleri ve işçi sömürüsü şüpheleri öne çıktı. Malezya, 2018’de sınırlı ajans sistemiyle ilgili tartışmaların ardından Bangladeşli işçilerin göcünü durdurdu ve Haziran 2024’te aşırı göç maliyetleri ve işlerin olmadan gelen işçiler kaygıları nedeniyle tekrar durdurdu. Tekrarlayan kesintiler, kısıtlı işe alım düzenlemelerinin şeffaflığı sağlayıp işçileri sömürüden koruyabileceğine dair yeni kaygıları canlandırdı.
Bu arada Malezya hükümeti ajansları resmi talimatlar verilmeden önce para veya pasaport toplamamaları konusunda uyardı. Göç araştırmacısı Shariful Hasan ayrıca The Daily Star’a herhangi bir açılımın, işe alımı kimin yöneteceğini, işçilerin ne kadar ödemesi gerektiğini ve sorunlar ortaya çıktığında sorumlunun kimi olduğunu açık biçimde belirlemesi gerektiğini söyledi.
Bangladeş ve Malezya yıllar içinde birkaç hükümet düzeyinde anlaşma imzaladı ancak sendikasyon, aşırı işe alım maliyetleri ve insan hakları ihlalleri gibi problemler çözülmedi. Havaleler Bangladeş ekonomisi için önemli bir destek kaynağı olsa da, göçmen işçiler hâlâ önemli insani ve finansal maliyetler taşıyor. Bu durum, her iki hükümetin de şeffaf ve işçilerin hakları ile korunması merkezli acil reformlara ihtiyaç olduğunu vurguluyor.
