AUKUS’un Beşinci Yılı: Avustralya Ne Gösterdi, Neye Hâlâ Ulaşmamış?

Avrupa Birliği‘nden çok daha geniş bir coğrafyaya yayılan üçlü güvenlik ortaklığının en iddialı bileşeni olan nükleer denizaltı programı AUKUS, 15-16 Eylül 2021’de ABD Başkanı Joe Biden, İngiltere Başbakanı Boris Johnson ve Avustralya Başbakanı Scott Morrison tarafından duyurulduktan tam beş yıl sonra, uygulamanın yalnızca yaklaşık onda birine girilmiş durumda. Programın ilk ayağı olan nükleer denizaltılar ile ikinci ayağını oluşturan gelişmiş savunma kapasiteleri işbirliği, üç ülke arasında liderlik değişimlerine ve kapsamlı inceleme süreçlerine rağmen ayakta kalmayı başardı; ancak Avustralya’nın bu “başarısız olmaya çok büyük” denilen projeden şimdilik ne kadar somut bir karşılık aldığını ölçmek, tek bir rakamla mümkün değil.

Bu nedenle uzmanlar ve muhataplar, programın durumunu üç temel göstergede değerlendirmeye yöneldi: Avustralya’nın bugüne kadar ne kadar para harcadığı, Perth’teki Denizaltı Döngüsel Güç-Batı (SRF-W) projesinin gelişimi ve ABD denizaltı üretiminin mevcut durumu. Bu üç ölçüt kapsayıcı olmasa da, programın şu anki konumunu ve aşılması gereken zorlukları özetleyen bir fotoğraf çektiriyor.

Kaç Para Harcanmış?

Optimal Yol (Optimal Pathway) 2023’te duyurulduğunda Avustralya hükümeti, programın tüm yaşam süresince GSYİH’nin yıllık %0,15’ine denk gelen bir maliyetle bu yükümlülüğü masaya yatırdı. Bu rakam üç on yıl boyunca yaklaşık 268 milyar ile 368 milyar Avustralya doları arasında değişiyor ve medya tarafından uzun süredir programın nihai fiyat etiketi olarak aktarılıyor. Ancak kritik nokta şu: o dönemde bu toplamın üçte biri, yani yaklaşık 122,9 milyar Avustralya doları, gecikme ve maliyet baskılarını emmek amacıyla ayrılmış olağanüstü (kontenjan) fon olarak belirlendi; dolayısıyla bu kısım aslında harcanmayabilir.

Tüm harcamaları doğru biçimde takip etmek zor. 2023’ten beri hükümet, AUKUS’un farklı zaman dilimlerinde çeşitli yönlerini desteklemek amacıyla fon açıklaması ya da vaadiyle dolu bir dizi beyanda bulundu; bu rakamlar bakanlıklar arasında dağıtılmış ve bazen federal bütçe tahminlerine katlanarak gizleniyor. Bazıları taahhüt değil, projeksiyon niteliğinde. Merkezi bir veritabanının olmaması üzerine yapılan araştırmalar, açıklanan, duyurulan, sözü edilen ya da öngörülen her şeyi izlemeyi denedi; ortaya çıkan sonuç tam anlamıyla bir defterden ziyade üç önemli gerçeği gösteriyor.

Birincisi, Avustralya’da duyurulan fonların büyük kısmı altyapıya gitti: 12 milyar Avustralya dolarlık Henderson Savunma Bölgesi (batı kıyısındaki gemi inşaatı ve denizaltı bakım merkezi), ABD ve İngiltere denizaltılarını 2027’den itibaren, kendi donanımının ise erken 2030’lardan itibaren barındırabilmesi için HMAS Stirling’in genişletilmesine ayrılan 8 milyar Avustralya doları ve Avustralya’nın nükleer denizaltılarının inşa edileceği Osborne Nükleer Güçlü Denizaltı İnşaat Yardımı’na tahsis edilen 8,5 milyar Avustralya doları. İkincisi, Canberra, Virginia sınıfı ve gelecekteki AUKUS sınıfı denizaltıların teslimatını desteklemek amacıyla ABD’nin gemi inşaat tabanına üç taksitte yaklaşık 2,8 milyar Avustralya dolara (2 milyar ABD doları) ve on yıl içinde ek olarak 1,4 milyar Avustralya dolara (1 milyar ABD doları) yöneldi; İngiltere’ye ise nükleer denizaltılar için gereken parçalara karşılık 310 milyon Avustralya doları ödedi ve üretim kapasitesini genişletmek üzere on yıl içinde yaklaşık 4,6 milyar Avustralya dolara (2,4 milyar sterlin) taahhüt etti.

Bu üç gösterge AUKUS’un hikâyesinin tamamını anlatmasa da, donanım bütçesi yeterince büyümese ve AUKUS bu programları yutarsa, bu kapasitelerdeki toplam yatırımda dengesizlik ortaya çıkabilir.

Araştırmacılar

Üçüncüsü ise AUKUS’un Avustralya savunma bütçesinin giderek artan bir payını tüketmesi. Hükümet, 2033’e kadar harcama oranını GSYİH’nin %3’üne çıkarmaya söz vermiş olsa bile durum böyle. Parlamento Bütçe Ofisi 2023’te programın ilk dört yılında yıllık AUKUS harcamasının yaklaşık 2,2 milyar Avustralya doları olacağını, sonraki üç on yıl için ise her yıl 8 milyar Avustralya dolarının üzerinde olacağını tahmin etti; yani büyük kısmı hâlâ önümüzde. ABD’den gelen 15 milyar ABD dolarına (yaklaşık 21 milyar Avustralya doları) kadar bir donanım yatırımı var olsa bile, üretimin hızlanması tek başına zaman çizelgesini belirlemeyecek.

Perth’te Yeni Bir Denizaltı Üssü

Virginia sınıfı denizaltılar gelene kadar yakın vadeli savunma ihtiyaçlarının karşılanması ve bu denizaltıların varlığında hazır olunması gerekiyor. İşte SRF-W’nin devreye girdiği yer. AUKUS programının ilk ayağı, ABD ve İngiltere denizaltılarının Perth’teki HMAS Stirling’de bir sonraki yıldan itibaren sık ziyaretlerle yer almasını öngörüyor; bu denizaltılar resmi olarak Avustralya’ya tabanlanmayacak, döngüsel biçimde girecek ve çıkacak.

Ancak bunlar basit durak noktaları değil. Avustralyalılar, gemileri nasıl bakacakları ve silahlarını nasıl yönetecekleri konusunda eğitiliyor; bazı ABD denizaltılarında zaten Avustralyalılar görev alıyor. Bu girişimler, kendi nükleer gücüyle donanmış denizaltılarının çevrimiçi olmasına hazır olmayı destekliyor. ABD ayrıca bu döngüsel denizaltılara ve mürettebatlarına hizmet, lojistik ve operasyonel destek sunmak için yerel işlemleri kuruyor; bu tesisler, Hint-Pasifik’te ABD ve İngiltere toprakları dışında bu denizaltıların gelişmiş bakım desteğini alabilecekleri tek nokta olacak.

Bu tesislerin çoğu (her ne kadar hepsi değilse de) Çin’in artan füze kapasitesinin menzilinin ötesinde konumlanması da kritik. Art arda gelen Ulusal Savunma Stratejileri, bölgede sürüklenici bir ABD askeri varlığının Avustralya güvenliği için temel olduğunu ve bölgesel caydırıcılığa katkı sağladığını vurguladı; bu görüş bölgedeki en yakın ortakların, örneğin Japonya’nın da bakış açısıyla örtüşüyor. Bu nedenle önde gelen Avustralyalı uzmanlar, SRF-W’yı Avustralya’nın acil güvenlik ilgileri açısından AUKUS’un “belki de en önemli yönü” olarak savundu.

ABD Denizaltısının Mevcut Durumu

Hem ABD’de hem de Avustralya’daki şüpheciler, Washington’ın 2030’lardan itibaren ne kadar uzun sürdüğüne ve ne kadar çok ihtiyaç duyduğuna rağmen en az üç denizaltı satma konusunda istekli olup olmayacağına dair kuşku bildirdi. ABD denizaltı üretiminin hızı özellikle incelemeye alındı; yaygın görüşe göre hem ABD hem de Avustralya gereksinimlerini karşılamak için yıllık yaklaşık 2,33 gemi üretimine ulaşılması gerekiyor.

Tam ve tutarlı kamu kayıtları olmamakla birlikte tahminler dikkat çekici. Yeni inşaatlar COVID pandemiyinden bu yana yılda 1,1-1,3 denizaltı ortalamasıyla seyretti; 2016-19 arasında ise yıllık 1,9’un bir zirvesine kadar yükseldi. ABD Donanımı liderleri 2032’ye kadar yılda iki denizaltıya ulaşmayı öngörüyor; ancak bu hâlâ hedefin altında kalıyor. Sadece üretim hızları hikâyenin yarısını anlatır: Avustralya’nın ABD’den hizmete hazır denizaltılar alması gerekiyorsa, mevcut filonun durumu ve büyüklüğü en azından üretimin hızı kadar önemlidir.

2016’da ABD Donanımı, Çin ve Rusya tehdidine karşı 48’den yükseltilerek 66 denizaltılı bir kuvvet gerektiğini ilan etti. O günden beri filonun büyüklüğü yavaşça azaldı; eski denizaltılar modern yer değiştirenler (Virginia sınıfı) kadar hızlı yenilenmediği için kademeli biçimde emekliye ayrılıyor. Bu durum, 2018’den bu yana Avustralya hükümeti katkıları ve artan sayıda Avustralya şirketinin ABD gemi inşaatını desteklemesine rağmen üretim hızını artırma konusunda Washington’ın zorluklarını yansıtır.

Australia, AUKUS ortaklarının bu gelişmelerden tam avantaj sağlamasıyla ABD Donanımı’na —dolayısıyla Avustralya’ya da— sağlanabilecek denizaltı sayısını artırabilir; ancak ABD’nin üretimde tırmanması gereken bir dağın yanı sıra, zaman çizelgesini belirleyecek başka faktörler de var.

Araştırmacılar

Daha da önemlisi, 2016’dan beri ABD denizaltı filasının %25-33’ü bakım altında ve önemli maliyetlerle çalışıyor. Avustralya için bu yığılmayı gidermek, ABD üretim hızını artırmak kadar önemli olacak. Avustralya zaten SRF-W yatırımları ve kendi gemi inşaat yardımıyla bu zorlukları hafifletmeye başladı; ortaklar bu gelişmelerden tam faydalanırsa, eldeki denizaltı sayısı artırılabilir.

Bu üç gösterge şimdilik AUKUS’un hikâyesinin yalnızca bir kısmını anlatıyor. Uzmanların görüşüne göre, karmaşık 30 yıllık projenin üçüncü yılında eksik bir tablo beklenmesi muhtemeldir; ancak güvenilir biçimde ilerlemeyi ölçmek zor olsa da, Avustralya’nın bugüne kadar yaptığı yatırımlardan hiçbir şey göstermediğini iddia etmek yalan olur. Caydırıcılığı güçlendirmede ve dünyanın en gelişmiş deniz sistemlerinden bir filoyu bakım altına alıp işletmek için gereken işgücü ile sanayi kapasitesini kurmada önemli kazanımlar elde edildi.