İngiltere’de 2026 yılında ölümlerine yol açan üç kızamık vakası bildirildi. Bir çocuk akut bir enfeksiyondan, biri kızamığın uzun vadeli sonuçlarından ölüp yetişkin de altında yatan bir bağışıklık sorunu nedeniyle hayatını kaybetti.
Ancak aşılamaya ilişkin yanılsamalar sürüyor; hijyen ve sanitasyonun iyileşmesinin aşıları gereksiz kıldığına dair inançlar gibi. Kanıtlar bu kadar güçlüyken, böyle iddialar neden hâlâ destek buluyor?
Aşılamanın başarısı bunun bir kısmını açıklıyor. Yüksek aşılanma oranına sahip ülkelerde, milyonları öldüren veya engellemeden eden hastalıklar o kadar az görülmeye başlandı ki, birçok kişi sonuçlarını hiç görmüyor. Hastalık tehdidi daha görünmez hale geldikçe, aşılamaya ilişkin algılanan riskin, enfeksiyona ilişkili algılanan riski aşmaya başlaması mümkün.
Aşılama şüpheciliği aynı zamanda kişisel özgürlük kaygıları ve ilaç şirketlerine ya da hükümetlere duyulan güvensizliği de yansıtıyor. Yapılan araştırmalar, aşılamaya yönelik kararda güven, hastalığa ilişkin algılanan risk ve erişimin önemli etkiler olduğunu ortaya koyuyor.
Sosyal medya yanıltıcı iddiaları büyütebiliyor. 2024 yılında yapılan bir derleme, sosyal medyada bilgi aramayı COVID-19 aşılarına daha olumsuz tutumlarla ilişkilendirdi; ancak buluşlar çeşitlilik gösterdi.
Aşılanma oranları düştüğünde ne olur?
Ocak 2026’da 글로벌 & 세계 Sağlık Örgütü, Birleşik Krallığın kızamık elimantasyon durumunu kaybettiğini onayladı. Bu, 2024 yılında süregelen bulaşmaya dair kanıtların ardından geldi.
İngiltere’de 2024 yılında laboratuvar tarafından doğrulanmış 2.911 kızamık vakası kaydedildi; bu, 2012’den beri görülen en yüksek yıllık toplamdı. Vakalar 2025’te 958’e düştü, ancak 12 Ekim 2026 itibarıyla zaten 1.030’a ulaşmıştı; 10 yaş ve altındaki çocuklar vakaların %61’ini oluşturuyordu.
2025-26 döneminde, İngiltere’deki çocukların yalnızca %83,8’i, patlamaları önlemeye yardımcı olması için gereken %95 hedefinin oldukça altında olarak, MMR aşısının iki dozunun da beşinci yaş gününden önce almıştı.
Bu arada çoğu kişi kızamıktan sağ çıkar, ancak hastalık zatürreye, beyin iltihabına (ensefalite), işitme kaybına ve ölüme yol açabilir. Hamilelik sırasında rubella düşüğe neden olabilir veya ciddi congenital (doğuştan) anormalliklere yol açabilir. Polio felce, şakak hastalığı ise küçük bebeklerde ölümcül olabilir.
Sanitasyon iyileşmeleri bulaşıcı hastalıkları yenmiş miydi?
Aşılayıcı eleştirmenler bazen bulaşıcı hastalıkların aşılamadan önce, iyileşmiş sanitasyon ve beslenme sayesinde zaten azalmaya başladığını savunur. Bu tarihsel gözlemin içinde biraz gerçeklik var. Daha iyi sanitasyon, veba ve tifo gibi suda bulaşan enfeksiyonların yayılmasını azaltırken; daha iyi beslenme ve sağlık hizmeti insanların enfeksiyonları atlatmasına yardımcı oldu. Ancak bu iyileşmeler, aşılamadan sonra kızamıkta görülen dramatik düşüşü açıklayamaz.
Kızamık aşısı 1968’de tanıtılmadan önce, İngiltere ve Galler yılda 160.000 ile 800.000 arasında kızamık bildirimi kaydediyordu; yılda yaklaşık 100 ölüm görülüyordu. Aşılanma kapsamı arttıkça vakalar sonrasında dramatik şekilde azaldı.
Çiçek hastalığı, küresel aşılanma ve gözetim programları sayesinde yok edildi. Yabani poliovirüs kaynaklı dünya çapındaki polio vakaları 1988’den beri %99’un üzerinde oranında azaldı.
2024 yılında yapılan bir çalışma, aşı programlarının 1974 ile 2024 arasında dünya çapında 154 milyon ölümü önlediğini tahmin etti; bunların çoğu beş yaş altındaki çocuklardı.
Aşılar insanları nasıl koruyor?
Aşılar, bir kişiyle karşılaşmadan önce bağışıklık sistemini bir bulaşıcı organizmayı tanıyacak şekilde hazırlar. Farklı aşılar bunu farklı şekillerde başarır. Bazıları zayıflatılmış veya etkisizleştirilmiş patojenler içerirken, diğerleri onların zararsız bileşenlerini içerir. Messenger RNA (mRNA) aşıları, vücudun hücrelerinin bağışıklık sistemi tarafından tanınan belirli bir antijen üretmesine olanak tanıyan talimatlar sağlar.
Bu yaklaşımlar, antikor üretimi ve hafıza B ve T hücrelerinin gelişimini de içeren bağışıklık tepkilerini uyandırır. Bir kişi daha sonra patojenle karşılaştığında, bağışıklık sistemi daha hızlı ve etkili bir şekilde yanıt verebilir.
Aşılar her zaman enfeksiyonu önleyemez, ancak ciddi hastalık riskini önemli ölçüde azaltabilirler.
Eleştirmenler bazen, kızamık, kabarcık humması, rubella ve su çiçeği gibi (MMRV) aşısı ya da altı-lı aşı gibi birleşik çocuk aşılarının, bir çocuğun bağışıklık sistemini aşırı yüklediğini iddia eder. Bilimsel kanıtlar bu kaygıyı desteklemez.
Birden fazla aşının otizme yol açabileceğine dair kaygıları ele almak için, otizmi olan 256 çocukla otizmi olmayan 752 çocuğu karşılaştıran bir ABD çalışması, durum ile bağışıklık sistemini uyandıran aşı bileşenlerine maruz kalma arasında herhangi bir bağlantı bulamadı.
Ayrı Danish çalışması 657.461 çocuk içeren MMR aşılamasından sonra otizm riskinde artış olmadığını buldu.
Kişiler, tıbbi tedavi hakkında bilinçli kararlar verebilmelidir. Ancak bulaşıcı hastalıklar bir karmaşıklık getirir: bir kişinin aşılama kararı diğer insanların sağlığını etkileyebilir. Yüksek aşılanma kapsamı, sürü bağışıklığı olarak bilinen şey aracılığıyla bulaşıcı hastalıkların dolaşımını sınırlamaya yardımcı olur. Bu koruma, ulusal ortalamalara güvenmek yerine, topluluklar genelinde yüksek kaplamayı sürdürmeye dayanır.
Bu, belirli aşıları alamayan ya da onlara zayı yanıt verebilecek kişiler—including genç bebekler ve bağışıklığı baskılanmış kişiler—korumaya yardımcı olur.
Kızamık için, her toplulukta patlamaları önlemeye yardımcı olmak için, kızamık içeren aşıdan iki dozla %95’in üzerinde kapsam gerekir.
Neden güvensizliğin önemini korumak önemlidir
İlaç şirketlerine ilişkin kaygılar basitçe reddedilemez. Sektör, belirli reçeteli ilaçların güvenli bilgileri bildirmeme ve yasa dışı pazarlama içeren GlaxoSmithKline’ın 2012’deki suçlu kabulü gibi, gerçek kötüye kullanma tarihine sahip.
Aşılar, diğer ilaçlar gibi yan etkiler yapabilir. Çoğu hafiftir; enjeksiyon alanında ağrı ya da geçici ateş gibi. Ciddi alerjik tepkiler son derece nadirdir. Bir büyük ABD çalışması, örneğin, milyon aşı dozuna yaklaşık 1,3 anafilaksi (şiddetli alerjik tepki) vakasını tahmin etti.
Süregelen çalışmalar ve gözetim programları şüpheli adverse reaksiyonları araştırır.
Kamu sağlığı iletişimi aynı zamanda belirsizliği kabul etmeli ve insanların sorularını ciddiye almalıdır. Kaygıları açıklama yapmadan reddetmek, mevcut güvensizliği güçlendirebilir.
Güveni geri kazanmak, erişilebilir aşı hizmetleriyle birlikte, aşların ne yapıp ne yapamayacağına dair net bilgiler ve olası risklerin dürüst tartışmasını içerir.
Kızamığın geri dönmesi, bulaşıcı hastalıklara karşı korumanın zayıfladığında ne olduğunu gösteriyor.
Aşılama, ciddi hastalık riskini önemli ölçüde azaltırken aynı zamanda özellikle savunmasız olanları korumaya da yardımcı olur. Başarısı, toplumların neden gerekli hale geldiğini unutmasına yol açmamalıdır.
