Japonya’nın eski başbakanı Abe Shinzo, “Özgür ve Açık Hint-Pasifik” (FOIP) kavramını ilk kez 2016’da ortaya atmıştı. Aradan on yıl geçtikten sonra uluslararası ortam ise önemli ölçüde daha zorlu bir hal aldı. ABD’nin yüksek gümrük vergisi politikaları, Çin’in kritik mineraller üzerindeki ihracat kontrollerini sıkılaştırması ve Hürmüz Boğazı’nın fiili olarak kapanması küresel tedarik zincirlerini altüst etti. Aynı zamanda, gizli bilgilerin çalınmasına ve kritik altyapının devre dışı bırakılmasına yönelik siber saldırı tehditleri de şiddetlendi.
Mevcut Japon başbakanı Takaichi Sanae’nin Mayıs 2026’da Hanoi’de yaptığı konuşmada tanımladığı “Güncellenmiş FOIP”, kısmen bu değişen koşullara bir yanıt niteliğinde. Özgürlük, açıklık, çeşitlilik, kapsayıcılık ve hukukun üstünlüğü gibi köklü ilkeleri yeniden teyit ederken, Güncellenmiş FOIP her ülkenin “özerkliğini” ve “dayanıklılığını” bu vizyonun gerçekleşmesi için temel şartlar olarak öne çıkarıyor. Vurgulanan öncelikli alanlar arasında enerji ve kritik malzemeler için tedarik zincirlerinin dayanıklılığı ile yapay zekâ ve veri çağının gerektirdiği altyapının geliştirilmesi yer alıyor. Bu yönler, Japonya’nın kendi ekonomik güvenlik politikasıyla da yakından örtüşüyor.
Ekonomik güvenliğin amacı, belirli ülkelerden ekonomik olarak kopmak ya da kendi kendine yetmek değil; uluslararası iş bölümünün getirdiği faydaları korurken tedarik kesintilerine ve benzer şoklara karşı savunmasızlığı azaltmak ve böylece toplumun genel zararını sınırlamaktır. Örneğin, kritik malzemelerin tedariki tek bir ülkeye yoğunlaştığında, bu bağımlılık ekonomik zorlama aracı olarak kullanılabilir. Aynı zamanda şirketler tedarikçilerini seçerken kendi tedarik zincirlerindeki bir kesintinin yaratabileceği daha geniş toplumsal kayıpları her zaman tam olarak hesaba katmıyor. Devletler de genellikle ulusal çıkarları öne çıkardığı için kararlarının diğer ülkeler üzerindeki etkisine yeterli ağırlık vermiyor.

Uygulamada, hem COVID-19 salgını sırasında hem de mevcut Orta Doğu krizinde bazı ülkeler temel malların ihracatını kısıtladı. Kendi ekonomilerini korumaya yönelik siyasi kararların belli bir mantığı var. Ancak her ülke benzer önlemler alırsa, ithalat yapan ülkeler tedarik bulmakta giderek daha fazla zorlanacak ve sınır ötesi tedarik zinciri aksamaları derinleşecektir. Bu sonucu önlemek için tedarik zincirlerinin dayanıklılığını artırmada uluslararası iş birliği şart.
Dahası, günümüzün gelişmiş uluslararası iş bölümüne sahip dünyasında bir ülkedeki kritik malzeme kıtlığı diğer ülkelerin üretim faaliyetlerini de etkiliyor. Takaichi, Hanoi konuşmasında Güneydoğu Asya ülkelerine ham petrol tedarikinin kesilmesinin, Asya genelindeki ülkelere yönelik kimyasal ürün ihracatını da durduracağını belirtti. Bu risklere yanıt olarak Japonya, Nisan 2026’da Asya ülkelerinin ham petrol ve petrol ürünleri tedarikine ve stoklama sistemleri geliştirmesine yardımcı olmak için yaklaşık 10 milyar dolarlık finansal iş birliği paketi olan “POWERR Asia”yı duyurdu. Başbakan bunu Güncellenmiş FOIP’in somut bir tezahürü olarak tanımladı.
Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) kuralları, belirli koşullar altında üye devletlerin ihracat kısıtlamalarını düzenliyor. Ancak kriz anında alternatif tedarik kaynakları bulmak ve ekonomik zorlamaya yanıt vermek gibi mevcut kuralların tek başına tam olarak çözemeyeceği zorluklar var. Bu boşlukları bölgesel ticaret anlaşmalarıyla doldurma çabaları hız kazanıyor. CPTPP’yi tedarik zinciri dayanıklılığını güçlendirmek amacıyla değiştirmek için müzakereler sürüyor; katılımcı ülkelerin ekonomik zorlama ve piyasa bozucu uygulamalara yanıt verme konusunda diyalog ve iş birliğini derinleştirmeyi planladığına dair işaretler de var. RCEP içinde ise anlaşmanın 2027’deki planlı gözden geçirmesi öncesinde tedarik zinciri dayanıklılığı da dahil olmak üzere yeni zorluklarla başa çıkmaya odaklanılıyor.
Dijital alanda da uluslararası iş birliği aynı derecede vazgeçilmez. Üretici yapay zekânın kötüye kullanımı siber saldırıları hızlandırıyor ve ölçeklendiriyor. Farklı ülkelerin kritik altyapıları giderek daha fazla birbirine bağlandıkça, siber saldırıların yarattığı hasar sınırları aşabilir. Takaichi, merkezinde güvenilir iletişim altyapısının yer aldığı “FOIP Dijital Koridor Konsepti”ni önerdi. Japonya bu alanda uzun süredir kapasite oluşturma yatırımları yapıyor; bunların arasında ASEAN-Japonya Siber Güvenlik Kapasite Oluşturma Merkezi (AJCCBC) de bulunuyor. İletişim rotalarını çeşitlendirmenin ötesinde, tehdit bilgisi paylaşımı ve ortak tatbikatlar yoluyla tüm ülkelerin yeteneklerini güçlendirmek de önemli olacak.
Peki, etkili bölgesel iş birliğinin bölge ülkeleri için gerçekten anlamlı olması ne gerektiriyor? “ASEAN’ın Hint-Pasifik’e Bakışı” (AOIP), açıklık, kapsayıcılık ve ASEAN’ın merkezi rolüne vurgu yapıyor. 2025 tarihli Japonya-ASEAN Ortak Bildirisi, AOIP ve FOIP’in temel ilkeleri paylaştığını teyit etti. Ancak ilkeleri paylaşmak, somut iş birliğinin her iki tarafın da çıkarlarına hizmet etmesini sağlamaktan farklı bir mesele. Örneğin enerji iş birliğinde asıl test, bunun ASEAN üye ülkelerinin tedarik kaynaklarını gerçekten çeşitlendirip çeşitlendirmediği ve stoklama kapasitelerini artırıp artırmadığıdır.
En önemli şey yeni çerçeveler yaratmak değil, somut sonuçların birikimidir. Güncellenmiş FOIP’in başarısı ya da başarısızlığı, proje veya çerçeve sayısıyla değil, Japonya’nın ve ortak ülkelerinin ekonomik seçeneklerini ne ölçüde genişletebildiği ve tedarik kesintilerine benzer şoklara karşı savunmasızlıklarını ne kadar azaltabildiğiyle ölçülmelidir.

Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.
Foruma Katıl & Yanıtla ➔
