GÜNEY IRAK, MERKEZİ BATAKLIKLAR — Yaşadığı her şeye rağmen çevre aktivisti Jassim al-Asadi, Irak bataklıklarındaki yaban hayatını her gördüğünde sanki ilk kez görüyormuş gibi yaklaşıyor — her ne kadar onları binlerce kez görmüş olsa da.
“Görüyor musun?” diye heyecanla soruyor, uzun ve dar teknesi suyun üzerinde süzülürken bir su buffalosunun sırtına konmuş beyaz bir balıkçı kuşunu işaret ederek. “Bu bir buffalo! Sırtında da bir kuş var!”
Kanatlarında parlak mavi parıltılar taşıyan balıkçı kuşları, sığ sulardan yükselen kamışların üzerine konuyor. Bir yaban domuzu ve yavruları teknenin önünden hızla geçip karmaşık otların arasına kayboluyor.

İran destekli bir milis tarafından kaçırılıp işkence görmesine ve İsrail ajanı olmakla suçlanmasına rağmen Asadi, bataklıklara geri döndü. Orada su seviyelerini izliyor, balıkçılarla ve buffalo çobanlarıyla konuşarak Orta Doğu’nun en büyük sulak alanlarında bir yağmur mevsiminin ne gibi değişiklikler yarattığını anlamaya çalışıyor.
Beş yıllık yıkıcı kuraklık, bataklıkların bir kısmını kuruttu. Su kalan yerlerde ise su tuzlu hale gelerek kamışların ve otların büyümesini engelledi. Su buffaloları ise yiyecek eksikliği ve kirli su yüzünden ölüyordu.
Bu hayvanları yetiştirip süt ve krema satarak geçimini sağlayan yerel halk, kalan sürülerini su arayışıyla güneydeki Irak şehirlerinin dışına doğru sürdü.
Şimdi ise geri dönmeye başladılar. Bazı küçük yüzen adaları yeniden dolduruyorlar. Bu adalarda, modern teknolojiden başka pek bir şey olmadan, Sumer medeniyetinden bu yana 4.000 yıldan fazla bir süredir değişmeyen bir yaşam tarzı sürdürülüyor.
Saddam’ın kuruttuğu bataklıklar yeniden suyla dolduruluyor
Asadi, Irak’ın önde gelen çevre aktivistlerinden biri. 1990’larda güney Irak’taki bir Şii isyanına misilleme olarak Saddam Hüseyin, bataklıkları kurutmuş ve direniş savaşçılarını temizlemek için bazı kısımlarını yakmıştı.
2003’te ABD liderliğindeki işgal sonrası Saddam’ın devrilmesiyle Asadi ve Iraklı-Amerikalı çevre aktivisti Azzam Alwash, sakinlerin Dicle ve Fırat nehirlerinden gelen suyu tutan toprak setleri yıkmalarına yardım etti. Böylece su tekrar bataklıklara aktı.
İki mühendis 2004 yılında Nature Iraq adlı çevre örgütünü kurdu.
Asadi, elçilikler ve hükümet bakanlıklarıyla işbirliği yaparak bataklıklar için destek topladı ve 2016’da UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınmasını sağladı. Bu karar, bataklıkların biyolojik çeşitliliğini ve dünyanın en eski medeniyetlerinden birinin merkezi olma mirasını tanıdı.
Sosyal, misafirperver ve vatanını tanıtmaya tutkun olan Asadi, sık sık Batılı gazetecileri bataklıklara götürüyor ve onları Nature Iraq ofisinde ağırlıyordu.
Kaçırıldı, işkence gördü ve İsrail için çalışmakla suçlandı
Şubat 2023’te Asadi, İran destekli bir Iraklı milis tarafından kaçırıldı. Milisler, kendisini ve tanıştığı gazetecileri, birkaç ay önce İran’ı sarsan hükümet karşıtı protestoları kışkırtan İsrail casusları olmakla suçladı.
Irak cumhurbaşkanıyla bataklıklardaki yoksul ailelere yardım konusunu görüşmek üzere yaptığı toplantıdan sonra Bağdat’tan güneydeki memleketi Chibayish’e dönerken, kamyonetler ve SUV’ler taşıyan silahlı adamlar arabasını yolda durdurdu.
Gözlerini bağlayıp onu bir aracın zeminine attılar ve ayaklarıyla bastırarak onu bir çiftlik olduğuna inandıkları bir yere götürdüler. Orada dövüldü ve casus olduğunu itiraf etmesi söylendi.
“Bana bir dünya haritası gösterdiler,” diyor. “Bir ekranda gösteriyorlardı; Avrupa, Afrika, Asya, Amerika’daki tüm ülkeleri Tel Aviv’e bağlayan ağlar vardı. ‘Sen sadece bir casus değilsin, dünyanın tüm başkentlerinden İsrail’e uzanan bir casus ağını yönetiyorsun’ dediler.”
Kendisini ve casus olduklarını iddia ettikleri gazetecileri bataklıklar üzerinden İran’a geçirmekle suçladılar. Nature Iraq gibi neredeyse tüm sivil toplum kuruluşları, çevre bilincini artırmak için Irak’ta gazetecileri ve diğer kişileri turlara çıkarır.
Şimdi 69 yaşında olan Asadi, bataklıklarda doğmuştu — annesi kamış ve ot toplarken iki ay erken doğum yapınca, kelimenin tam anlamıyla bir teknenin içinde.
“İlk kez gözlerimi açtığımda mavi gökyüzünü, suyu, kamışları ve kuşları gördüm,” diyor. “Annem eve otlarla, kamışlarla ve bir bebekle döndü.”
Altı yaşında kendi küçük teknesiyle okula giderdi. Yağışlı mevsimlerde öğrenciler sınıfların zeminini kaplamak için kamış toplarlarmış; okul sular altında kaldığında ise sıralarının altında balıklar yüzermiş.
1978’de Saddam Hüseyin’in Baath Partisi’ne bağlılık yemini etmeyi reddettiği için dokuz ay hapis yattı.
Asadi, üç yıl önce kaçırıldığında dövülmelerine rağmen casus olduğunu itiraf etmeyi reddedince, kaçırıcılarının onu işkenceyle sorgulamaya karar verdiğini söylüyor.
İki hafta boyunca tutuldular. Asadi’ye göre, başına plastik bir torba geçirip boğulacağını düşünene kadar nefesini kesiyor, ardından başını tekrar tekrar suya batırıyorlardı.
“Oksijen bittiğinde öleceğimi hissettim,” diyor.
Vücuduna elektrik şokları uyguladılar.
“Ayaklarımdan başlayıp başıma, cinsel organlarıma, göğsüme, burnuma kadar devam ettiler,” diyor Chibayish’teki ofisinde. “Tavuk kesilir gibi tavana astılar onu.”
“Sol kolumu boynumun arkasına, sağ kolumu da yanına çekip metal zincirlerle dövdüler. Sanki parçalanıyormuş gibi hissediyordun,” diyor. “Çığlık atıyor, bayılmak üzereyken durup ‘İtiraf edecek misin?’ diyorlardı.”
Sonra onu bir sonraki işkence seansını beklemesi için hücresine geri atıyorlardı.
Beklemenin de bir tür işkence olduğunu söylüyor.
“Aileni düşünüyorsun, çocuklarını düşünüyorsun, önündeki günlerin ve işkence seanslarının sonucunu hayal ediyorsun.”
Asadi aynı zamanda bir şair. İlk şiirini 13 yaşında yazmış ve yüzlerce Arap şairin eserini ezberlemiş.
“Kendime şiir okuyarak bir yol buldum, böylece şiirden başka hiçbir şey düşünmek zorunda kalmadım,” diyor. “Hücre kapısının açılma sesini duyduğumda, bu onların gelip beni götüreceği, işkence edeceği anlamına geliyordu.”
Üç yıl sonra bile teknede otururken kendine şiirler okuyor — baştan sona birkaç dakika sürüyor.
Hapis sırasında yüzlerce kez okuduğu şiir, Basra liman kentinden Iraklı şair Saadi Youssef’in O Günlerde adlı eseri. Youssef, onlarca yıl önce Irak’ta hapis yattıktan sonra Cezayir ve İngiltere’ye göç etmişti.
“Mahkeme salonundan muhafızların dövdüğü ve hakimin alay ettiği halde çıktım,” diye okunuyor şiirin çevirisinden bir bölüm. “Sevdiğim bir eşim ve hurmalardan yapılmış bir kitabım var.” Asadi şiiri bir mantra gibi Arapça okuyor. Kendisinin de onlarca yıl önce Youssef’in şiirindeki mahkum olduğunu hayal etmenin ona teselli verdiğini söylüyor.
“İtirafnameyi imzala ya da vasiyetini yaz”
İki hafta sonra, askeri üniformalı ve Asadi’nin ifadesine göre yalnızca İran’a özgü ifadeler kullanan maskeli kaçırıcıları, ona casus ağları yönettiğini ve gazetecileri İran’a kaçırdığını itiraf etmesini ya da bir vasiyet yazmasını söylediler.
Önüne bir kalem ve bir kağıt koyup bir saat süre verdiler. İtiraf etmezse, “Bugün seni öldüreceğiz,” dediler.
“Bu yüzden vasiyetimi yazdım,” diyor Asadi. “Irak’ı çok sevdiğimi yazdım. Irak’a ya da başka kimseye yanlış bir şey yapmadığımı söyledim. Ülkemizin bağımsız ve güçlü olmasını dilediğimi, ama aynı zamanda tüm nefret ve bölünmeye karşı olduğumu da ekledim.”
Karısını çok üzülmemesi için uyardı.
“Ve çocuklarımın benim adımlarımı ve yolumu takip etmesini diledim,” diyor. “Evet, bu yol ölümle bitse de, sadece bir hayatımız var, o yüzden onurlu bir şekilde yaşamalıyız.”
Onu öldürmek yerine, kaçırıcıları onu bir aracın zeminine atıp Bağdat’ta ailesinin beklemesi için söylendiği bir yol kenarında bıraktılar.
Kabile tehditleri ve serbest kalma anlaşması
Yaralı ve bitkin halde olan Asadi, ertesi gün bataklıklara dönmekte ısrar etti. Orada yüzlerce yerel sakin, kutlama afişleri ve Irak bayrakları sallayarak onu karşılamaya geldi.
Asadi, kendisini kaçıran milisleri tanıdığını ve hükümetin de o sırada durumu bildiğine inandığını söylüyor. Arabasını süren kuzeni, kaçırıcıların plaka numarasını ezberlemişti.
“İki saat içinde arabanın sahibini ve kimin için çalıştığını buldular,” diyor Nature Iraq’ın kurucu ortağı Alwash.
Irak hükümeti onun serbest kalmasını sağlamak için söz vermişti. Ancak ABD işgalinden sonraki güvenlik boşluğunda ve iç savaş sırasında güçlenen bazı İran destekli milisler, Irak güvenlik güçlerinden daha etkili hale gelmişti. Hatta bazı bölgelerde kabileler daha da güçlüydü.
Sonunda, Asadi’nin güçlü Bani Asad kabilesi, yüzlerce silahlı savaşçıyı harekete geçirerek onun serbest bırakılmasını talep etti ve bu talebi kabul ettirdi.
“Asadi klanından dört yüz kişi — hepsi silahlı. Adamın evini kuşattılar ve ‘Eğer o ölürse, sen de öleceksin’ dediler,” diyor Alwash. “Jassim tanınıyordu — yani herkes, ‘Ne oluyor? Neden Jassim’le uğraşıyorlar?’ diyordu.”
Serbest kalma anlaşmasının bir parçası olarak Asadi, davayı mahkemeye taşımaktan vazgeçti. Kaçırılma riskiyle karşılaştığını hiç düşünmediğini, çünkü Nature Iraq’ın tamamen çevre odaklı olduğunu ve hiçbir siyasi partiyle bağlantısı olmadığını söylüyor.
Serbest kaldıktan sonra Avrupa’da sığınma hakkı teklif edildi.


Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.
Foruma Katıl & Yanıtla ➔
