- Myanmar’da altın ve kritik maden çıkarımındaki patlama, madencilikle bağlantılı ağır metallerin bölgesel nehir sistemlerini kirletmesiyle sınır ötesi bir kirlilik krizine yol açtı.
- 12 Kasım’da Myanmar’a gerçekleştirdiği ziyaretin ardından Tayland Dışişleri Bakanı, bir çalışma grubunun “en kısa sürede” toplanacağını belirtti, ancak Tayland ile Myanmar’ın Ağustos ayında imzaladığı ikili anlaşmadan bu yana somut bir ilerleme kaydedildiğine dair bir işaret vermedi.
- Gözlemciler ayrıca Tayland içindeki eylemlerin yavaşlığından ve Myanmar’da çıkarılan kritik madenlerin ana tüketicisi olan Çin’in müdahale eksikliğinden de hayal kırıklığı duyuyor.
MAE SAI, Tayland — Tayland Dışişleri Bakanı Sihasak Phuangketkeow, 12 Kasım’da Myanmar’ın başkenti Naypyidaw’a tek günlük bir ziyaret gerçekleştirdi. Ziyaret sırasında askeri rejimle ticaret, sınır güvenliği ve özellikle madencilik kaynaklı kirlilikten etkilenen Tayland nehirleri hakkında görüşmeler yaptı.
Tayland Dışişleri Bakanlığı, Myanmar’daki madenlerden nehirler aracılığıyla Tayland’a akan sınır ötesi kirliliğin ele alındığını belirtse de ziyaret, 2025’in başlarından bu yana kuzey Tayland’daki çok sayıda nehri etkileyen ağır metal kirliliğine karşı ikili çözümlerde bir ilerleme olmamasını bir kez daha gözler önüne serdi.

Dışişleri Bakanlığı’nın basın açıklamasında, hem Tayland hem de Myanmar temsilcilerinin bu konuda “en kısa sürede” ortak bir çalışma grubu kurma ve ardından ortak bir saha ziyareti gerçekleştirme konusunda anlaştığı belirtildi.

Sihasak’ın ziyareti, Myanmar ve Tayland’ın, Myanmar’daki denetimsiz madencilik faaliyetleriyle bağlantılı devam eden sınır ötesi su kirliliği krizini ortaklaşa izleme şartlarını belirleyen altı sayfalık bir anlaşmayı imzalamasından üç ay sonra gerçekleşti.

Tayland Dışişleri Bakanlığı içindeki kaynaklar, Mongabay’a bu anlaşmadan doğan ortak çalışma grubunun 6 Ağustos’ta imzalanmasından bu yana bir kez bile toplanmadığını doğruladı.
Gecikmeden önce bile, nehir kirliliğini izlemeye yönelik anlaşma, sivil toplum ve hükümet yetkilileri tarafından sert eleştirilere maruz kalmıştı. Onlar, anlaşmanın Myanmar tarafının talep ettiği ve Tayland tarafının kabul ettiği sayısız revizyonunun, madencilik atıklarının aşağı akışında yaşayan on binlerce topluluk için anlamlı bir sonuç getirmesinin pek mümkün olmadığını belirtmişlerdi.
Yaklaşık iki yıldır Tayland makamları, Mekong Nehri’ne dökülen üç nehir sisteminden oluşan Kok, Sai ve Ruak nehirlerinin suyunda ve tortularında, ayrıca Mekong’un kendi tortularında tehlikeli seviyelerde arsenik ve diğer ağır metalleri sürekli olarak tespit ediyor. Asya’nın en uzun serbest akan nehri olan Salween Nehri’nin de son 20 ay içinde bazı noktalarında Tayland makamlarının Myanmar madenleriyle bağlantılı olarak belirlediği kimyasallarla kirlendiği tespit edildi. Tayland’ın güneyindeki Ranong eyaletindeki Kraburi Nehri de Myanmar tarafında genişleyen yasa dışı kalay madenciliği faaliyetleri nedeniyle benzer şekilde yoğun çamurlanma ile karşı karşıya kaldı.
Ağır metallerin tespiti, Myanmar genelinde altın, nadir toprak elementleri ve diğer kritik madenlerin denetimsiz çıkarımındaki hızlı bir artışla eş zamanlı gerçekleşti. Bu artış, büyük ölçüde darbeden sonra çöken ekonomi, devam eden çatışmalar ve kritik madenlere yönelik küresel talebin hızla artmasından kaynaklandı.
Kirlilik, Myanmar-Tayland sınırının her iki tarafında da onlarca insanın içme, banyo, yemek pişirme veya tarım için suya erişimini engellerken, bu önemli su yollarındaki ekosistemlere de zarar verdi ve zehirlenmiş nehirlerin suyuyla yetiştirilen mahsulleri kirletti.
Sivil toplum grupları uzun zamandır bu sınır ötesi sağlık krizini çözmek için çok taraflı eylemler çağrısında bulunuyor, ancak Tayland ile Myanmar arasındaki müzakereler sırasında yoğun bir şekilde değiştirilen anlaşmayı sert bir dille kınadılar.
Mongabay, hem Tayland makamları tarafından sunulan orijinal versiyonu hem de her iki tarafın çevre makamları tarafından imzalanan nihai belgeyi gördü. Tayland hükümetindeki bir kaynak, değişikliklerin Myanmar tarafından geldiğini doğruladı.
Özellikle dikkat çeken bir nokta, nihai versiyonun, her tarafın kendi nehirlerini tek taraflı olarak test etmesi yerine sınır ötesi su yollarında ortak su testlerinin yapılmasını ve kirliliğin kaynaklarına yönelik ortak soruşturmalar yapılmasını sağlayacak maddeleri içermemesidir. Ayrıca, kirleticiler için yasal olarak bağlayıcı sorumluluk getirmeyi amaçlayan maddeler de kaldırıldı. Değiştirilmiş ve imzalanmış anlaşma versiyonu, uluslararası veya bölgesel teknik yardımı da yasaklarken, aynı zamanda anlaşma kapsamında üretilen verilere ilişkin, açık izin olmaksızın her iki tarafın makamlarını gizlilik yükümlülüğüne bağlıyor.
“Myanmar tarafı kirlilik için sorumluluk almak istemiyor,” dedi Mae Fah Luang Üniversitesi’nde öğretim görevlisi olan Suebsakun Kidnukorn, Mongabay ile yaptığı telefon görüşmesinde. “Bunu anlıyorum, ancak Tayland hükümetinin bunu neden kabul ettiğini anlayamıyorum; bu son derece hayal kırıklığı yaratıcı.”
Tayland Doğal Kaynaklar ve Çevre Bakanlığı, Mongabay tarafından gönderilen ayrıntılı soruları aldığını belirtti ancak yanıt vermedi. Benzer şekilde, Myanmar Devlet Başkanı Ofisi Basın ve Bilgi Bürosu’na gönderilen sorular da yanıt almadı.
Taylandlı sivil toplum kuruluşu Rivers & Rights’ın icra direktörü Pianporn Deetes, nihai versiyonun Tayland’ın başlangıçta önerdiğinden “önemli ölçüde daha zayıf” olduğunu ve bir halk sağlığı felaketini daha da kötüleştirebileceğini söyledi.
“En büyük endişelerimizden biri şeffaflık. Kok, Sai, Ruak, Mekong, Salween ve Kraburi nehirleri boyunca yaşayan toplulukların, içtikleri suyun, yedikleri balıkların, tarım yaptıkları toprağın ve her gün bağımlı oldukları nehirlerin içinde ne olduğunu bilme hakkı var,” dedi e-posta yoluyla.
Pianporn’a göre, Mekong Nehri Komisyonu gibi kurumlarla iş birliği eksikliği kaçırılmış bir fırsat. Anlaşmanın sadece su ve tortularla sınırlı kalmaması, aynı zamanda gıda güvenliğini de kapsaması gerektiğini belirtti. Tayland’da mahsullerin, hayvanların ve tarım arazilerinin zaten kirlendiği tespit edilmiş olsa da Myanmar’dan gelen test sonuçları eksik.
Myanmar’daki devam eden çatışmalar ve değişken ittifaklara sahip çok sayıda grup, kirlilik krizini çözmeye yönelik çok taraflı çabaları daha da zorlaştırıyor. Stimson Center tarafından oluşturulan maden sahaları verileri ve Thomas van Linge tarafından hazırlanan silahlı grupların kontrolündeki topraklar hakkındaki verilerin Mongabay tarafından yapılan bir analizi, Myanmar ordusunun 2.245 maden sahasından sadece 577’sinin bulunduğu toprakları kontrol ettiğini gösteriyor. Geri kalanı, Kachin Bağımsızlık Örgütü, Halk Savunma Güçleri ve Birleşik Wa Devlet Partisi de dahil olmak üzere silahlı grupların kontrolündeki topraklarda bulunuyor.
“Toprakları kimin kontrol ettiği fark etmeksizin, kirlilik siyasi sınırlarda durmaz,” dedi Pianporn ve madencilik sektöründe yer alan herkesin sorumlu tutulması çağrısında bulundu.
Buna, Myanmar’dan büyük miktarda maden satın alıp işleyen ve Tayland üzerinden sevkiyat yapılan Çinli işletmeler gibi tedarik zincirinin daha ilerisindeki aktörler de dahil.
Çin’in ticaret verileri, 2026’nın ilk dokuz ayında Myanmar’dan 2,5 milyar dolarlık maden ithal ettiğini gösteriyor; bunun 871 milyon dolarını nadir toprak elementleri oluşturdu. Tayland’ın Myanmar madenlerini yeniden ihraç etmedeki rolü de önemli ölçüde arttı: Çin, Ocak-Eylül döneminde Tayland’dan 228 milyon dolarlık maden ithal ederken, bu rakam 2025’te sadece 110 milyon dolardı.
Temel Bulgular ve Genel Değerlendirme
Ancak sorun nehirlerin sınırlarını aştı ve yerel bir medya raporuna göre Chiang Rai’nin dokuz bölgesinde yaklaşık 20.800 hektar (51.398 akre) tarım arazisini kirletti.
Toprak İşleri Departmanı tarafından yaklaşık 200 toprak örneği üzerinde yapılan testlerin ön bulgularına göre, Kok, Sai ve Ruak nehir havzalarındaki tarım arazilerinin %20’si tehlikeli seviyelerde kirlenmişti; toprakta kilogram başına 25 miligramdan fazla arsenik tespit edildi. Yerel bir medya sitesinin haberine göre, parsellerin %50’sinden fazlası ise topraktaki arsenik seviyelerinin kilogram başına 14-25 mg arasında olması nedeniyle daha fazla izlenmeyi gerektiriyor.
Sadece tarım arazileri değil, çiftçilerin kendileri de etkileniyor: Haziran ayında Chiang Rai’deki çiftçilerin idrarında yüksek arsenik seviyeleri tespit edildi. Tayland Halk Sağlığı Bakanlığı 8 Ekim’de bir uyarı yayınlayarak halkı Sai Nehri’nin suyunu içmek, yemek pişirmek veya buz yapmak için kullanmamaya ve nehirdeki su ürünlerini yememekten kaçınmaya çağırdı.
Mongabay, Ağustos ayında Chiang Rai yetkilileri ile parlamento alt komitesi arasında gerçekleştirilen iki günlük toplantıya katıldı. Toplantıda yetkililer, kirliliğin yayılımını test etmeye ve izlemeye devam etmek için fon eksikliği çektiklerini dile getirdiler.
Yetkililerden biri komiteye, departmanlarının su örnekleri toplamak için gereken benzin parasına bile sahip olmadığını, test yapmaktan ise bahsetmeye bile gerek olmadığını söyledi.
“Hükümetten çok bir şey beklemiyorum,” dedi Chiang Mai’deki muhalif Halk Partisi temsilcisi ve parlamento alt komitesi başkanı Phattarapong Leelaphat, Ağustos 2026’daki toplantıdan sonra Mongabay ile yaptığı görüşmede. “Eyalet hükümeti ofislerindeki yetkililerin sorunu kendi başlarına çözmeye çalıştıklarını gördük.”
Alt komiteye ayrıca Kraliyet Sulama Departmanı ve Eyalet Su İşleri Kurumu tarafından, üç nehirdeki kirlilik sorunlarını çözmek için su arıtma tesisleri, yeni musluk suyu kaynakları, ağır metalleri filtrelemek üzere tasarlanmış bir barajın inşası ve kirlenmemiş su kaynaklarının korunmasını içeren 2,2 milyar Tayland bahtı (66 milyon dolar) değerindeki planları hakkında bilgi verildi. Yetkililer, planları için 100 milyon Tayland bahtı (neredeyse 3 milyon dolar) eksiklik olduğunu ve hiçbir projenin gelecek yıla kadar başlamayacağını belirtti.
Benzer şekilde, Chiang Rai Eyalet Hapishanesi yetkilileri, sel sularının 1.000’den fazla mahkum için kullandıkları su kaynağını ve onları tahliye edildikten sonra istihdama hazırlamak için kullanılan tarım arazilerini nasıl kirlettiğini açıkladı.
Ancak Tayland hükümetinin devam eden su kirliliği krizine verdiği yanıt, ülkenin kuzeyinde, kirliliğin büyük bir kısmının tespit edildiği bölgedeki birçok insanın unutulmuş hissetmesine neden oldu. Bu durum, hükümeti toplulukların yaşadığı zorlukları hatırlatmak amacıyla bu yılın başlarında bir barış yürüyüşüne yol açtı.
“Asıl test, bir belgenin imzalanıp imzalanmadığı değil, Tayland’a giren kirliliğin gerçekten azalıp azalmadığıdır,” dedi Rivers & Rights’tan Pianporn. “Şimdi zorluk, sorumlu madencilik faaliyetlerini belirlemek, yeni kirletici salınımlarını durdurmak, çevre standartlarını uygulamak ve hasar görmüş ekosistemleri restore etmek.”
Kapak fotoğrafı: Chiang Rai eyaletindeki Sai Nehri’nin kollarından balık örnekleri, ağır metal kirliliği testi için toplanıyor. Fotoğraf: Gerald Flynn/Mongabay.
Demokratik Kongo Cumhuriyeti (DKC), tıbbi ekipmanlardan askeri teçhizata, elektrikli araçlardan endüstriyel pillere kadar gelişmiş teknolojiler için gereken kritik madenler küresel yarışının merkezinde yer alıyor. Talep hızlandıkça, ülke maden erişimi üzerine jeopolitik rekabetin odak noktası haline geldi. Bu Özel Sayıda, […]
Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.
Foruma Katıl & Yanıtla ➔
