ABD Yüksek Mahkemesi Kurumsal İnsan Hakları Sorumluluğuna Son Darbe: Şirketler Artık Mahkemede Hesaba Verilemiyor

Görsel Kaynağı: Electronic Frontier Foundation (EFF)

Son iki yılda değil, son iki on yıldır ABD Yargıtay, yabancı uyrukluların uluslararası hukuk ihlallerinden kaynaklanan zararlar için kişiler veya kuruluşlar aleyhine medeni mahkemelerde dava açmasına olanak tanıyan temel bir insan hakları yasası olan Yabancı Zararlar Yasası’nı (ATS) yavaş yavaş zayıflatıyor. Yargıtay’ın son kararı olan Cisco Systems, Inc. v. Doe I davasındaki karar, yasa için son darbe oldu ve Kongre‘nin yeni bir mevzuatı yoksa, davacıların teknoloji şirketlerini insan hakları ihlallerine yardım ve teşvik etmekten sorumlu tutmak için yasanı kullanma olasılığını tamamen kapatıyor. EFF, davada birden fazla dost kardeş (amicus) dilekçesi sundu; bunların en sonuncusu da Yargıtay’a sunuldu.

Yargıtay, ATS Altında Yeni Dava Nedenlerini Reddetti

ATS, ilk Kongre tarafından 1789’da kabul edildi ve çok az sözle ABD federal mahkemelerine, yabancı uyrukluların “uluslararası hukuk veya Birleşik Devletler’in bir antlaşması” ihlal eden davalılar aleyhine açtığı medeni davaları dinleme yetkisi veriyor. “Uluslararası hukuk” altında ne tür geçerli bir medeni davanın sayıldığı konusunda uzun süredir süregelen bir soru bulunuyor.

Sosa v. Alvarez-Machain (2004) davasında Yargıtay, ilk Kongre’nin muhtemelen göz önünde bulundurduğu üç tarihi uluslararası hukuk davisini belirtti: güvenli geçişlerin ihlali, büyükelçilerin haklarının ihlali ve korsanlık; topluca Blackstone Üçlüsü olarak biliniyor.

Sosa davasındaki mahkeme, federal mahkemelerin ATS altında, “belirli, evrensel ve bağlayıcı” uluslararası normları yansıttıkları sürece başka öznel dava nedenlerini de tanıyabileceğine hükmetti ve bu konudaki “kapının hala aralık olduğu, titiz bir kapı korumasına tabi olduğu ve bugün dar bir uluslararası norm sınıfı için açık olduğu” ifadesini kullandı.

Böylece, Sosa davasındaki mahkeme, ATS’nin hem tarihi uluslararası hukuk ihlallerine ilişkin hem de modern insan hakları kavramlarını yansıtan seçilmiş yeni davaların açılmasında kullanılabileceğini kabul etti.

Cisco davasında Yüksek Mahke, ikinci Sosa kararını geri aldı. Çoğunluğun görüşüne göre, işlediği iddia edilen işbirliği ve tahrik suçu ile diğer insan hakları ihlallerine yardımcı olan bir teknoloji şirketiyle ilgili güncel dava, orijinal üç ATS talebinin kapsamı dışındaydı ve uluslararası hukuku uygulama yöntemleri yeni biçimler yaratmak mahkemenin yetkisinde değildi. Mahkeme şunu belirtti:

[W]e close the door that Sosa cracked to judicially created ATS liability. We do not disturb Sosa‘s holding that the ATS is a jurisdictional statute; nor do we revisit its assumption that causes of action are available for torts corresponding to the Blackstone three. We conclude only that Sosa was overly optimistic in its prediction that there might be a narrow class of cases in which courts may create ATS actions without infringing on the prerogatives of the political branches. In truth, this class is a null set.

What result for this case? Cisco argues that the Ninth Circuit erred in holding that aiding-and-abetting liability exists under the ATS for the torts alleged by the plaintiffs. Cisco is correct. Courts cannot create new rights of action to remedy violations of international law, so there is necessarily no liability for aiding and abetting such violations. Plaintiffs’ ATS claims against Cisco must be dismissed.

Cisco, Korkunç İnsan Hakları İhlallerine Yardımcı ve Tahrik Suçundan Sorumluluktan Kurtuluyor

Yüksek Mahkemenin davanın 2011’den beri sürmesi ve Dokuzuncu Bölge Mahkemesinin 2023’te son derece iyi gerekçelendirilmiş bir kararla davanın ilerlemesine izin vermesi göz önüne alındığında, davacılara karşı Cisco’ya yönelik davanın sonlandırılması büyük hayal kırıklığı yaratıyor. Dokuzuncu Bölge Mahkemesi kısmen şunu kararlaştırdı:

İcra.plaintiff’lerin iddialarının doğru kabul edildiğinde, Cisco’nun Falun Gong’un douzheng [şiddetli mücadelesi]’ne temel teknik yardım sağladığına dair makul bir davanın ileri sürüldüğünü belirterek sonuçlandırıyoruz; işkence, keyfi tutuklama, kaybetme ve yargısız infaz uluslararası hukuk ihlallerinin büyük olasılıkla gerçekleşeceği bilinçinde.

İcra.plaintiff’ler, Cisco’yu “Altın Kalkan” olarak bilinen ve aynı zamanda “Çin’in Büyük Duvarı” olarak adlandırılan, Cisco’nun 1990’ların sonunda kurmaya başladığı ve Çin hükümetinin, Falun Gong dini inancının üyeleri de dahil olmak üzere, hoşlanılmayan azınlıkları hedef almasını sağlayan geniş bir gözetim sisteminin inşası ve devreye konulmasındaki rolü nedeniyle dava etti.

Ond üçüncü icra.plaintiff’ler—Falun Gong uygulayıcıları—tutuklama, keyfi tutuklama ve işkence dahil olmak üzere, kendilerinin ve aile üyelerinin, en az birinin tutuklama sırasında dayak sonucu öldüğünü iddia etti. İddialar dehşet vericiydi: icra.plaintiff’ler zorla çalışma kamplarına konuldu, çelik çubuklarla dövüldü, elektrikli sopalarla şok edildi ve uyku yokluğu ve şiddetli zorla beslenme ile karşılaştı.

Önemlisi, icra.plaintiff’ler aynı zamanda Altın Kalkan tarafından intercept edilen özel e-postaları, mesajları ve diğer bilgilerin işkence siteler Paylaşıldığını ve bunların, aile üyelerine ve onlarla iletişim kuran diğer kişilere yönelik tehditleri içeren işkence ve zorla ikna seanslarının bir parçası olarak kullanıldığını iddia etti.

Ve şimdi, Cisco bunların hepsinden kurtuldu.

ABD Kongresi, Amerikan Teknoloji Şirketlerini İnsan Hakları İhlallerine Destek Vermekten Sorumlu Tutmak Zorundadır

Supreme Court’a sunduğumuz amicus brief’te savunduğumuz gibi, gönüllü ve gayriresmi şirket insan hakları sorumluluğu mekanizmalarının yetersiz olması nedeniyle sağlam bir federal yasa gerekli.

Davacılar, davalarını 2011 yılında açtı. Bir yıl sonra, 2012’de Cisco ilk kez Küresel İnsan Hakları Politikasını yayımladı. O zamandan beri şirket, şu anda yürürlükte olan insan hakları politikası şunu belirtmesine rağmen davacılara hiçbir tazmin sağlamadı:

İnsan hakları ihlaline neden olduğumuza veya buna katkı sağladığımıza karar verdiğimizde, meşru süreçler aracılığıyla etkilenen bireyler, işçiler ve toplulukların tazminlere erişimini sağlamak ve buna katkıda bulunmak için taahhüt ediyoruz.

Daha da önemlisi, Associated Press, Pulitzer Ödülünü yeni kazanan kapsamlı bir 2025 araştırması yürüttü ve bu araştırma, Cisco ile diğer Amerikan teknoloji şirketlerinin son otuz yılda Çin’in gözetim devletinin oluşturulmasına katkılarını daha ayrıntılı biçimde ortaya koydu. AP muhabirlerinin soruları üzerine şirketler, insan hakları yükümlülükleriyle ilgili herhangi bir iddiayı reddedip yalnızca “faaliyet gösterdikleri yerde geçerli ihralat kontrollerine, yasalara ve yönetmeliklere uyduklarını” söylediler.

Kısacası, Cisco’nun insan haklarına bağlılığı kurgusaldır.

Amerika Birleşik Devletleri Yargıtay’ın ATS’yi fiilen var olmaktan çıkarması nedeniyle, Kongre şimdi devreye girmelidir. Eyalet hukuku dahil olmak üzere tazmin için başka yollar bulunabilir; ancak aynı zamanda, herhangi bir davacının, ihlallerin işleneceğini bilen veya niyetli bir şekilde insan hakları ihlallerine yardım ve ikama eden Amerikan şirketlerini—özellikle teknoloji şirketlerini—hem ABD içinde hem de yabancı ülkelerde mağdur edilen kurbanların durumundan bağımsız olarak hesaba çekmesine olanak tanıyan kapsamlı bir federal insan hakları yasası olmalıdır.

Amerika Birleşik Devletleri’n insan hakları hukundaki bu açığın sonuçları önemlidir. Profesör Harold Koh bunu şöyle değerlendirmiştir:

[T]e yargıçlar, Cisco davasında böyle bir bağışıklığın, şirketlerin Amerika Birleşik Devletleri hükümeti‘nin işlediği ağırl ihlalleri kolaylaştırma konusunda sorumlu tutulamayacaklarına dair örtük bir sinyal verip vermeyeceğini sorgulamalıdır. Bu ihlaller, gerçek ve varsayılan muhalifleri gözetmek, tacize uğratmak, intikam almak ve cezalandırmak için kullanılabilecek kitle gözetleme sistemlerinin inşasını ve otomatik olarak savaş suçlarını işleyen sistemlerin kurulmasını içerebilir.

Amerikan şirketlerinin, yalnızca kişisel gizliliği ihlal eden veya sansürü kolaylaştıran değil, aynı zamanda gerçek dünyada fiziksel şiddete ve hatta ölüme yol açabilecek gözetleme devletlerini (veya diğer teknolojik açıdan gelişmiş sistemleri) kurmak için serbest geçişe sahip olmamaları gerekir.