Gerçek, Seçimler ve Sandviçin Şüpheli Tarihçesi

Bu makale; merak ve cesaretle bölünmeye karşı çıkan insanlara dair bir dizi olan “The Depolarization Project”in bir parçasıdır.

Wikipedia’ın ilk dönemlerinde, üniversite arkadaşlarımla bir girişe en uzun süre yerleşecek bir yalan sokma yarışması sürdürüyorduk. İnternetin ansiklopedisine bir gerçeksizliği sızdırmak istiyorsanız, kısa sürede kesin ve doğru bilgilerle desteklenen bilinen konulara dokunmaktan kaçınmanız gerektiğini öğrenirsiniz. Hastings Muharebesini 1068 olarak göstermeye veya Thomas Jefferson’ın Algernon İçin Çiçekleryi yazdığını iddia etmeye çalışırsanız, Wiki editörleri yalanlarınızı dakikalar içinde temizler. İnternet ortamındaki doğru olma, şeylerin doğru olma zorunluluğunun gerçeği korumaya yönelik bir tür bağışıklık sistemi haline gelebilmesi tuhaf bir şekilde ilham vericiydi.

Editörlerin davranışlarını gözlemerek yeni bir strateji uydurdum. Daha az ziyaret edilen bir sayfa—club sandwich girişini—buldum ve zaten bir tahmin olan, üstelik sonuna atıf eklenmiş bir cümle buldum. Bu satır şöyle okunuyordu:

Club sandwich’in 19. yüzyılın sonlarında New York’un Saratoga Springs kentindeki seçkin bir kumar kulübünde icat edildiğine inanılıyor.

Bunu, sandvişin icatçısı olarak arkadaşım Danny’yi ekleyerek değiştirdim:

Club sandwich’in 19. yüzyılın sonlarında New York’un Saratoga Springs kentindeki seçkin bir kumar kulübünde, Danny Mears adlı başıboş bir çizgi aşçısı tarafından icat edildiğine inanılıyor.

John McPhee’in 2009 yılında derginin gerçekte doğrulama departmanı hakkında yazdığı New Yorker köşesinde “her hata ölümsüzdür” ifadesini kullanırken bizim Wikipedia sandviç yalanımıza rastlamış olması olası değil. Ancak haklıydı. “İnatçı çizgi aşçı Danny Mears”, her tekrarlandıkça daha sağlam bir kurguya dönüştü; dikkatlice araştırılmamış blog yazıları ve internetteki tariflerde yer aldı ve her bahsetme bu yalanı daha gerçekçi gösterdi. Wiki editörleri bunu birkaç kez sildi; biz ise onu gizlice geri koyduk. Sonuçta Mears’in sandviçin mucidi olarak hüküm sürmesi, Wikipedia üzerinde üç buçuk yıldan fazla süreyle varlığını korudu. Sinirli bir editör, yaptıklarımızı ifşa eden, “Danny Mears Bunu İcad Etmedi” başlıklı bir Wiki “tartışma” yorumu bile ekledi. Birkaç yıl sonra, bir arkadaş gruplaşmaya mesaj atarak “inatçı çizgi aşçı Danny Mears”in bar trivia cevapları olarak flatscreen’lere çıktığını gördüğünü söyledi.

McPhee, ardından gerçette doğrulamanın görevini, binen yalan ordusunu geri tutan türden asil bir koruyucu olarak betimler: “Kılıcını çekmiş olarak doğrulayıcı, bu köprünün sonunda durur Bizim yalanımızı birkaç bu nöbetçiye takılıp geçirmemiz, bir eğlence sürüşüne denk geliyordu; ancak sonunda muhafızlar bizi yakaladı. O günden beri, özellikle son zamanlarda merak ettiğim şey şu: Bu köprüyü hala kim koruyor?

Bir kişi başlangıçta savunmalarımızın şu anda azalıyor göründüğünü kabul edebilir. “Gerçeğin sonu” dünyasını yaslayan ya da kötü niyetli aktörler ve yanlış bilgi söz konusu olduğunda çevrimiçi olarak zehirli sulara battığımızdan endişe duyan yorumcuları bulmak için çok uzaklara bakmanıza gerek yok.

TikTok’dan düzenli olarak haber aldıklarını belirten ankete katılan Amerikalıların yüzde 20’si, 2020’deki üç yüzde’lik oranın aksine bu rakama ulaşmış durumda. Geçen yıl Meta, ABD’deki gerçette doğrulama programını sonlandırdı; mahkemeler ise sosyal medya platformlarının konuşma için özel forum sağlayıcıları olduğunu ve dolayısıyla kendi içerik kurallarını koyabileceklerini ya da iş modellerinin sağladığı teşviklere bağlı olarak bu koruyucuları köprüden tamamen uzaklaştırabileceklerini kararlaştırdı.

Kaynak: patpitchaya / Shutterstock

Medyada, kuşkuyu araştıran inatçı birinin telefonla yaptığı çalışmadan daha güçlü birkaç güç vardır.

Raporlamanın kamusal alanında yıllardır doğrulama eğilimlerini izleyen Duke Reporters’ Lab, geçen yılın doğrulama birimlerinin kapanmasının yeni açılımlardan ilk kez geride bıraktığını buldu. Bireysel düzeyde ise International Fact-Checking Network tarafından anket edilen doğrulamacıların dörtte üçü mali açıdan savunmasız ya da krizde olduğunu bildirdi. Alanın son iki onyılığında ünlü bir çürütücüsü varsa, bu da Washington Post‘den Glenn Kessler’di; geçen yıl satın alma yoluyla ayrıldı ve yerine kimse getirilmedi. Baş-T Truth (Gerçek) için bir mezar sözü önceden yazmak isterseniz, malzemenin tamamı burada.

Ama doğrulama statik bir alan değildir. Bağışıklık sistemlerimiz gibi öğrenebilir, dayanabilir ve siyasi yarışlarda muhatapları daha da kutuplaştıran, tedavi edilmediğinde yayılan yanlışlıklar enfeksiyonlarıyla başa çıkmak için seferberleşebilir. Son dönemde Texas Senatörü aday James Talarico’ya dair rakiplerinin, ruh sağlığı tedavisi için Ohio’daki bir hastanede yatılı bir merkezde bulunduğunu iddia ettiği sahte iddiaları buna örnektir. Yüksek profilli bir doğrulama, anlatıyı “Talarico zor durumda”dan “rakipleri yalancı gibi görünüyor” noktasına çevirdi. (Talarico grip olmuş ve evinde dinliyordu; bunu New York Times kanıtladı.

Kötü niyetli yorumculuk, kesin gerçekler ve verilerle karşılaştığında etkisini kaybeder; seçimlere olan güvenimizi aşındıran söylentiler de aynı şekilde. Illinois, Cook County’den bir kadının, seçtiği adayın daha az popüler bir seçenek olduğunu söyleyen oy makinesine inanamadığı ve bunu reddettiği son dönemde yayılan bir video düşünün. Tarafsız doğrulama siteleri PolitiFact gibi, daha sıradan gerçeği açıklamak için hızla harekete geçti: Yeterince aday seçmemişti. Doğrulama, kutuplaşmamızı azaltabilir ve ortamın ısısını düşürebilir; hatta kadının ilçesindeki Cumhuriyetçi Parti temsilcisi, iddiaları Facebook üzerinden yalanlamak için ayağa kalktı. Bu nedenle, medyanın kurumsal katmanı yaralandı ve bir “saçmalık ve yalanlar çağı”na giriyor olsak da, Truth için yazılacak herhangi bir ölüm belgesi muhtemelen erken olur.

Sıkıcı haberler mi sizi ağırlaştırıyor?

Akıllı ve umut verici bültenlerimizden haberdar olmak için aşağıya e-posta adresinizi girin.

İsterseniz tam olarak istediğiniz bültenleri seçmek için buraya tıklayın

“Küçüklüğümden beri her şeyi doğru yapma konusunda bir tutkum var,” diyor Hearst’in yayıncılık grubunda ve başka yerlerde serbest çalışan bir doğrulamacı olan Jy Murphy. “Bu noktada bu durum, türünden bir mesleki deformiteye dönüşüyor.”

Murphy, yıllar önce geçen basit bir hikaye anlatıyor: Popular Mechanics dergisinde yük taşımacılığı sektörü hakkında bir yazıyı doğrularken, ABD’nin doğu kısmında raylı vagonların üst üste yüklenmemesinin nedeni olarak köprülerin çok az boşlukla inşa edilmiş olması gösterilen ve kimse böyle yapmaz şeklinde iddia edilen kendine güvenli bir cümleyle karşılaşıyor. Doğulamacılar, bu tür rastlantısal iddialarla her karşılaşır: Herkesin bildiği bir şeymiş gibi yankılanan, kendine güvenli bir ifade.

Bu tür niş bir bilgiyi Google’da aratırsanız, muhtemelen hiçbir şey bulamazsınız; bu yüzden doğrulayıcılar çoğu zaman “raporlamanın raporlanması” biçiminde işler. Ancak demiryolu hatlarını kendileri arayan Murphy, yazarın metni kaleme aldığı günden bu yana, yük trenlerinin geçebilmesi için oldukça sayıda köprünün kaldırıldığından haberdar oldu. Yazarın iddiası, Murphy’a göre, “ya baştan itibaren fazla iyimser ya da o yıl içinde değişmiş”; Murphy, medyadaki en güçlü kuvvetlerden birinin, şüphe üzerine telefonla araştırma yapan inatçı bir kişi olduğunu söylüyor.

İşte tam da bu titizlik, eş dost arasındaki doğrulamanın yapay zeka çağındaki anlamını korumasını sağlıyor tabii ki büyük dil modellerinin çoğu henüz yük trenlerini arayamıyor; ancak benden Murphy’ın demiryolu köprüleri hakkında Claude’a sorsam, muhtemelen ABD’nin doğusunda raylı vagonların üst üste konmadığı yönünde bir cevap alırım. Bu model, birkaç saniye içinde ikna edici, sanki iyi kaynaklandırılmış gibi görünen bir cümle üretebilir; ancak yaptığı şey gerçekten doğruyu araştırmak değildir.

Seattle merkezli doğrulayıcı Kelsey Lannin, bana yapay zekanın “belirli bir konuda kendinden emin bir entelekti taklit etmede çok iyi olduğunu” söylüyor. “Ama onunla biraz uğraşırsanız, kısa sürede bunun bir fasad olduğunu fark edersiniz.” Ona bir stajyer tutar gibi yaklaşmanın daha iyi olduğunu ekliyor: “Ona bir görev verirsiniz, size bir şey döndürür ve siz [yine de] kontrol etmek zorundasınız.”

A.I. destekçileri size yalnızca başladığımızı ve bunun A.I.’nin şimdiye kadar yaşayabileceği en kötü durum olduğunu garanti edebilir. Yine de, 2025 Tow Center çalışmasına göre A.I., testlerin yüzde 60’ından fazlasında doğru atıflar üretmekte başarısız olmaya devam ediyor. Öne çıkan eleştirenler, Google’ın etkinliğini patlattığını ve “aramayı, interneti ve beyninizi yok ettiğini” söylüyor. Modeller bir doğrulama dokusu üretiyor ancak doğrulamayı gerçek kılan o analiz sürecini yerine getirmiyor. Pencerenizden bir kuş görürseniz, bir Audubon kılavuzunu alıp onu doğrulayabilirsiniz. O kuşun resmini bir LLM’ye beslediğinizde, o model ne o ötkeli “görüyor” ne de doğrudan birincil bir kaynaktan “okuyor”. Modeller istatistiksel olarak en olası bir sonraki kelimeleri üretiyor ancak istem yapılmadıkça, Claude ya da Gemini’nin yanıtının doğruluğunu dünyanın gerçekliğiyle karşılaştırıp doğruladığı bir adım bulunmuyor.

Kaynak: Andrey_Popov / Shutterstock

Değişen zamanlara karşı doğrulama kuruluşlarının kolektif tepkisi, hızlanan bilgi ortamumuza hız kesici bir rol oynayarak kutuplaşmayı besleyen sahte anlatıları yıkmada gerekli bir dengeleyici olmaya devam edecek.

Bu bireysel uydurmalar ve eksik atıflar, bir kova suya düşen damlalar gibi görünse de, ana akım medyanın dürüstlüğünden şüphe duyan bir toplumda artan bir güvensizlik dalgası oluşturuyor. “Beni üzen,” diyor Murphy, “güvenilir kaynak olmadığına inanan insanların ne kadar çok olması.”

Yine de, doğrulama altyapısının bu selin önüne geçip ona uyum sağlama ve ona karşı savunma kurma yoluyla tepki veriyor görmek umut verici.

Bazen direniş, kazıda direnerek ortaya çıkabilir. Kapanışları da saydıran aynı Reporters’ Lab nüfus sayımında, dünyada hâlâ 437 aktif doğrulama projesinin bulunduğunu öğreniyoruz; bu sayı tüm zamanların en yüksek değerinden yalnızca 27 eksik ve 2020 yılında faaliyet gösterenlerden daha fazla. Birçok Amerikan haber bürosu (North Dakota News Cooperative, Connecticut’te CT Mirror ve diğerleri) bağımsız olarak doğrulanmış “gerçek özeti” yayınlayan Gigafact adlı bir örgütle işbirliği yapmayı kabul etti. Wikipedia bu yıl başlarında daha güçlü bir yapay zekâ ile üretilen içerik politikası benimsedi ve site üzerinde belirli durumlar hariç LLM kaynaklı içerikleri yasakladı. Bir şey belirli ölçüde kıt olarak algılandıkça aynı zamanda değerli de hale gelir: 2026 tarihli Reuters çalışması, düşük güven ortamında okurlardan gelen “doğrulama talebinin arttığını” işaret ediyor.

Direnişin en umut verici yönü, makineyi belki de doğrudan saldırının kendisine yöneltmek olabilir. İngiltere’nin bağımsız doğrulama vakfı Full Fact, artık Reuters’a göre “milyonlarca cümledeki iddiaları tespit edip sınıflandırmak” için yapay zekâ sistemlerini kullanıyor. Daha yeni bir sürüm, doğrulamaya (çürütmeye) karşılık “önünden doğrulamayı” (prebunk) denemekte ve gözden geçirmeye en büyük hasarı verme potansiyeli taşıyan anlatıları önceliklendiren bir model oluşturmakta. Bir Ortak Araştırma Merkezi çalışması Nature içinde çürütme ve önünden doğrulama müdahalelerinin sahte bilgi tehditlerini azaltmada başarılı ve etkili olduğunu araştırıp sonuçlandırdı.

İnsanları bağışıklıklandırma çabaları gibi bu çaba da kolektif olmalı. Geçen yılın sonunda, o dönemde Newspack’te yayıncı temsilcisi olan Scott Klein, “kaynak kodu açık işbirliğine öncelik verme” biçiminde bir “geri dönüşü,” lüks değil, varoluşsal bir zorunluluk olarak öngördü ve gazeteciliğin güveni yeniden inşa etmesine yardımcı olacak bir “işini göster” ruhu gerekliliğine dikkat çekti. Full Fact’in araçları bugün 30 ülkede 40’tan fazla kuruluş tarafından kullanılıyor ve önemli olanı, bu çabanın çoğunlukla triaj (önceliklendirme) niteliğinde olması. Full Fact, kuruluşun “insan uzmanlarını her zaman sürecin içinde tutacağını,” bunun kısmen tamamen otomatikleştirilmiş sistemlerin getirdiği önyargı ve uydurma (hallucination) risklerini minimize etmek için, çoğunlukla da en gelişmiş yapay zekanın insan muhakemesine hiç yaklaşmaması için olduğunu belirtiyor.

Bekleyin, henüz üye misiniz?

İşbirliğimizi destekleyerek ve elinizden geldiğince katkıda bulunarak hayır kurumumuz yayıncısı Reasons to be Cheerful topluluğuna katılın.

İstediğiniz zaman iptal edin

NPR’nın Planet Money ve The Indicator programlarında çalışan gerçeklik denetçisi Sierra Juarez, yanıltıcı bilgiler dünyasında direniş için başka, daha basit bir öneri sunuyor. “Sosyal medya besleğinizde içgüdülerinizin size şüphe verdiğini düşündüğünüz bir şeyle karşılaşırsanız,” diyor, “doğrulayıcı kanıt bulmak için farklı türde yayıncıların bulunduğu üç farklı kaynağa bakmayı deneyin. Geniş okuyun ve ortak temaları belirlemeye çalışın.” Gerçeklik denetçisinin o inatlı şüpheci tavrını günlük paylaşımlarımıza yansıtmak, bir gönderi paylaşmadan önce birkaç ayırma isteği gösteren herkes için mümkün.

Wikipedia’daki suç sarmalımdan yıllar sonra, ortada köprüyü koruyan gerçeklik denetçilerinin olması beni umutlandırıyor ve bu işin dayanıklılığı beni cesaretlendiriyor. Truth’un ölümüyle ilgili haberler belki de büyük ölçüde abartılmıştır. Yavaş ve görkemli olmayan bir iş olabilir; ancak değişen zamana karşı gerçeklik denetiminin kolektif tepkisi, hızlanan bilgi ortamumuza tempoyu belirlemeye yardımcı olmak ve kutuplaşmayı besleyen sahte anlatıları çürütmeye devam edecek gerekli bir dengeleyici olmaya devam edecek. “Ortada,” diyor Murphy, “iyi mücadeleyi vermeye çalışan bizlerden oluşan bir asker kadrosu var … iyi askerler…”