Her iki yılda bir aynı sahte hikayeler geri döner. Bir seçimin tek bir oy verilmeden önce tuzaklandığına dair bir iddia. Tarihinin ve yerinin çıkarıldığı eski bir şiddet videosunun, haber değeri taşıyan bir olaymış gibi sunulması.
Gerçek doğrulayıcılar için bu, yeni sahte hikayeler ortaya çıkarken, zaten çürüttükleri iddiaları tekrar tekrar araştırmak anlamına gelir. Bu çalışma zaman, kaynak ve güvenilir bilgilere erişim gerektirir; bunlar ise kolayca sağlanamaz.
Gerçek doğrulayıcılar, iddiaları takip etmek, bunları kanıtlarla sınamak ve halka gerçeğin ne olduğunu söylemek işini yapan kişilerdir. Haziran 2025 itibarıyla, birkaç Afrika ülkesi de dahil olmak üzere 100’den fazla ülkede yaklaşık 450 gerçek doğrulayıcı kuruluş bulunmaktadır. Gerçek doğrulayıcılar, doğruluk kontrolu yapan kuruluşlarda ve doğruluk kontrolu birimlerine sahip haber merkezlerinde çalışır.
Afrika’da milyonlarca insan artık haberlerini cep telefonlarından alıyor; çoğu zaman sahte iddiaların sessizce ve hızlıca yayıldığı kapalı WhatsApp gruplarında. Ve seçimler sırasında, tuzaklanma ve etnik gerilimi tetikleyen propaganda hakkındaki sahte iddialar gerginliği artırabiliyor.
Bizler, sahte bilgi ve kötü niyetli bilgi gibi bilgi bozukluklarının giderek artan etkisiyle ilgilenen akademisyiz. Önceki çalışmalar sahte bilginin demokrasiye ve daha geniş topluma nasıl etki ettiğini inceledi. Ancak buna karşı mücadele eden kişiler—gerçek doğrulayıcılar—çok az ilgi gördü. Son bir çalışmada, farklı Afrika ülkelerindeki doğruluk kontrolu yapanların rolünü ve karşılaştıkları zorlukları nasıl gördüklerini anlamaya çalıştık.
Çalışmamız Kamerun, Kenya, Nijerya ve Güney Afrika’yı kapsadı. Bu dört ülkeyi seçtik çünkü Sahra Altı Afrika’da bulunan siyasi sistemlerin yelpazesini temsil ediyorlar.
Kamerun resmen bir demokridir, ancak pratikte otoriter bir hükümeti vardır. Kenya ve Nijerya genellikle, seçimlerin ve anayasal hakların, müdahaleci devlet gücüyle yan yana bulunduğu hibrit sistemler olarak tanımlanır. Güney Afrika, basın özgürlüğünü koruyan bir anayasaya sahiptir ve bu özgürlük genellikle saygıyla karşılanır.
Dört Afrika ülkesindeki siyasi ortamın, yalnızca doğruluk kontrolu yapanların ne yapabileceğini değil, aynı zamanda işlerinin ne olduğuna dair inançlarını da şekillendirdiğini bulduk.
Baskıcı bir sistemde, doğruluk kontrolu yıldız dedikodularını kontrol etmeye indirgenebilir. Daha açık sistemlerde ise doğrulama, eğitim ve hesap verebilirliği birleştiren, vatandaşlar arasında demokratik dayanıklılığı güçlendiren bir kamu hizmeti haline gelebilir.
Dört ülkede de, birçok doğruluk kontrolu yapanın, iddiaları yalnızca doğru veya yanlış olarak ilan etmekten uzaklaştığını bulduk. İnsanların, “ön uyarı” (prebunking) yolu da dahil olmak üzere, bilgileri kendileri değerlendirmesine yardımcı olmaya çalışıyorlar. Bu, insanların yaygın tuzaklarla karşılaşmadan önce onları bilgilendiren ve uyaran proaktif bir yaklaşımdır.
Saptadıklarımız
Ekim ekibi, Ocak ile Ağustos 2025 arasında 19 profesyonel doğruluk kontrolu yapanla derinlemesine görüşmeler gerçekleştirdi. Beşi Kamerun’dan, beşi Kenya’dan, beşi Nijerya’dan ve dördü Güney Afrika’dandı. Bu, doğruluk kontrolu yapanların işleri hakkında nasıl düşündükleri ve bunun nedenini derinlemesine anlamamızı sağladı. Belirli bir görüşün tüm bir nüfus içinde ne kadar yaygın olduğunu ölçmeyi amaçlamadık.
Yetkiyle konuşabilecek deneyimli uygulayıcıları seçtik. Doğruluk kontrolu yapan kuruluşlarda çalışanları ve haber merkezlerinde çalışanları dahil ettik.
En net saptama, tek bir “Afrika doğruluk kontrolu yapanı” olmadığıydı. Bu profesyonellerin kendilerini nasıl gördükleri, çalıştıkları siyasi sisteme büyük ölçüde bağlıdır.
Kamerun: Kontrol etmenin güvenli olduğu şeyi kontrol etmek
Kameronlu doğruluk kontrolu yapanlar, ana işlerinin çevrimiçi yayılan sahte iddiaları çürütmek olduğunu söyledi. Ancak çoğu zaman politikanın uzakında kalmaya çalıştıklarını itiraf ettiler. Nedeni korkuydu. Bir katılımcı şunu söyledi:
Yetkili makamları doğruluk kontrolu yapmaktan kaçınırız. Bunu yapmak riskli bir iştir.
Yetkili makamları doğruluk kontrolu yapmaktan kaçınırız. Bunu yapmak riskli bir iştir.
Bunun yerine yangınlar, trafik kazaları, silahlı soygunlar, bir kamu figürünün ölümü ya da futbolcular, müzisyenler ve etkileyiciler hakkındaki dedikodular hakkında iddiaları kontrol ettiler.
Bu, öz denetim biçimidir. Doğruluk kontrolunun yapabileceklerini sınırlar. Korku, işin iyi yapılmasını da zorlaştırır. İyi bir doğruluk kontrolu, kanıtlarınızı ve kaynaklarınızı halka göstermeyi gerektirir. Ancak Kamerun’da yetkililer nadiren işbirliği yapar ve tanıklar çoğu zaman konuşmak için çok korkar.
Kenya: doğruluk denetleyicileri demokratik rehberler olarak
Kenya’daki doğruluk denetleyicileri çok daha geniş bir rol tarif etti. Kendilerini halkın demokrasie katılmasına yardımcı olmak, kamusal tartışmaları gerçekler üzerinden çözmek, yöneticileri sorumlu tutmak ve vatandaşları çevrimiçi bilgi yükünün içinden yönlendirmek olarak gördüler.
Bir kuruluş, halkın viral fotoğrafları veya mizah öğelerini doğrulama için gönderebileceği kanallar açtı. Ana akım haber merkezleri de metin, görsel ve videoları yayımlamadan önce özgün kaynaklarına izlenebilmeleri için gazetecileri eğiten uzmanlar işe alıyor.
Kenya’daki doğruluk denetleyicileri ayrıca hem iktidar yanlısı hem de muhalefet grupları tarafından düzenlenen organize bilgi kirliliği kampanyalarını tarif etti; bunlar sıradan insanları “kime güvenecekleri konusunda bir kavşakta” bırakıyor.
Aynı zamanda taciz ve tehdit de bildirdiler. Birçok siyasetçi ve yetkili, viral iddialara yanıt verilmesini isteyen talepleri görmezden geliyor; bazıları medyanın kendilerine karşı olduğuna inandıkları için.
Nijerya: işe dair iki farklı anlayış
Nijerya’da bir bölünme bulduk. Daha yeni doğruluk denetleyicileri ve haber merkezlerinde çalışanlar, doğruluk denetimini genellikle gazeteciliğin bir görevi olarak görüyordu. Biri şunu söyledi:
İşim çoğunlukla yayımlamadan önce viral iddiaları doğrulamak. Yine de kendimi öncelikle bir gazeteci olarak görüyorum.
İşim çoğunlukla yayımlamadan önce viral iddiaları doğrulamak. Yine de kendimi öncelikle bir gazeteci olarak görüyorum.
Kıdemli doğruluk denetleyicileri çok daha büyük bir şeyi gördü. Onlara göre iş, halkı eğitmeyi, sahte hikayelerin zamanla nasıl yayıldığını izlemeyi ve gerçek dünyada ortaya çıkan zararı önlemeyi içeriyor. Biri bunu şöyle özetledi:
Aslında ulaşmaya çalıştığımız şey bilgi bütünlüğü ve insanların medya okuryeterliğini geliştirmesine yardımcı olmak.
Aslında ulaşmaya çalıştığımız bilgi bütünlüğü ve insanların medya okuryeterliğini geliştirmesine yardımcı olmak.
Ancak aynı zamanda ciddi baskı da tarif ettiler.
Bir iddia siyasete veya güvenliğe dokunduğu anda, uyarı almaya başlarsınız; bunlar bazen “dostça tavsiye” biçiminde sunulur ama açıkça korkutmak için yapılır.
Bir iddia siyasete veya güvenliğe dokunduğu anda, uyarı almaya başlarsınız; bunlar bazen “dostça tavsiye” biçiminde sunulur ama açıkça korkutmak için yapılır.
Biri de siber suç ve ifaadan zarar görme yasalarının, raporlar kanıta dayalı olsa bile, çoğu zaman hukuki işlemle tehdit etmek için kullanıldığını söyledi.
Para da sürekli bir endişeydi.
Dakikalar içinde yayılan bilgi kirliliğini, günlük operasyonları zor zor sürdüren kaynaklarla kovalıyoruz.
Dakikalar içinde yayılan bilgi kirliliğini, günlük operasyonları zor sürdüren kaynaklarla kovalıyoruz.
Güney Afrika: haber merkezlerinin bıraktığı boşlukları doldurmak
Güney Afrikalı doğruluk denetleyicileri kendilerini zorlanan haber merkezlerine bir tamamlayıcı olarak gördü. Biri şunu söyledi:
Herkesin yapmak istediği ya da yapmak isteyebileceği ama buna vakit ya da kaynak bulamadığı işi yapıyoruz.
Herkesin yapmak istediği ya da yapmak isteyebileceği ama buna vakit ya da kaynak bulamadığı işi yapıyoruz.
Gazetecileri, öğrencileri ve topluluk gruplarını eğitiyor ve medya kuruluşları, radyo ile TikTok gibi sosyal medya platformlarıyla ortaklıklar aracılığıyla yayımlıyor.
Bu bizi şaşırttı. Güney Afrika’nın nispeten güçlü basın özgürlüğü göz önüne alındığında, buradaki doğruluk denetleyicilerin daha çok siyasetçileri sorumlu tutmaya odaklanacağını bekliyorduk. Bunun yerine, temel kaygıları devletten çok halkla ilgiliydi.
Aynı zamanda bir iddia yayıldıktan sonra tepki vermenin sınırlarından da bahsettiler:
Bir iddia viral olmasını bekleyip sonra ona tepki verdiğinizde, zararın büyük kısmı zaten verilmiş oluyor.
Bir iddia viral olmasını bekleyip sonra ona tepki verdiğinizde, zararın büyük kısmı zaten verilmiş oluyor.
Ayrıca bir iddia neden yanlış, buna dair bin kelimelik bir açıklamayı okumak isteyen de az.
Sırada ne var
Doğruluk denetleyicileri farklı zorluklarla karşılaşıyor ama hepsi işlerini etkili biçimde yapabilmek için daha iyi koruma, kaynak ve kamu güvenine ihtiyaç duyuyor.
Bu, hükümetlerin doğruluk denetleyicileri korkutmak için yasayı kötüye kullanmayı bırakması ve kamu yetkilerinin yorum taleplerine yanıt vermesi gerektiği anlamına geliyor. Gerçekleri denetlemek, devlete karşı bir saldırı değil.
Sponsorlar ve teknoloji şirketleri uzun vadeli destek sunarken, haber merkezleri ve doğrulama kuruluşları daha yakın işbirliğiyle çalışmalarını güçlendirebilir.
Medya okuryazarlığı okullarda öğretilmeli, doğrulama yapanlar ise yerel diller, radyo ve daha kısa biçimler aracılığıyla daha geniş kitlelere ulaşabilir.
Bununla birlikte, Afrika genelinde çalışacak tek bir yaklaşım yok. Çözümler yerel politik gerçekleri yansıtmalı ve kişisel risk alarak, çoğu zaman kişisel tehlike altında sahte bilgiyle mücadele edenleri desteklemelidir.
Christian Nounkeu Tatchou bu makaleye katkıda bulundu.
Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.
Foruma Katıl & Yanıtla ➔
