Kitap edebiyatında uzun süredir var olan gıybet geleneği, modern romanın doğuşundan bu yana hikayeleri karmaşık ve heyecan verici biçimlerde beslemiştir. İngiliz gazeteci Elle Hunt, “The Guardian” için kaleme aldığı güncel yazısında, romanı okumak isteyen ancak tüm detaylardan haberi olmayanlar için pratik bir bilgi listesi sunar. Gıybet temelli bu yaklaşımın, az okumanın krizini çözebileceğine dair önermesi ise tartışmaya açık bir iddia taşıyor.
Hunt’ın örneğinde olduğu gibi, Natalie Portman’ın gerçek hayatıyla örtüşen Léon: The Professional (1994) ve Black Swan (2010) gibi filmlere yapılan atıflar, okuyucunun oyuncunun filmografisinden haberi varsa kolayca fark edilebiliyor. Ancak Hunt, yazısının sonunda edebiyatta daha fazla gıybetin insanların hiç olmadığı kadar az okuması sorununu çözebilecek mi sorusunu yöneltiyor.
Gıybet ve romanın tarihi
Cevabı merak ettiren konu, halk figürlerine yapılan kolayca fark edilen atıfların yeni okurları çekmenin anahtarı olup olmadığı. Ancak daha fazla gıybet talep etmek, sorunun belirtilerini tedavi ederken nedene değinmemek ve gıybetin edebiyatta her zamankinden çok daha fazlasıyla var olduğunu görmezden gelmek anlamına geliyor.
Romanın modern biçimde doğduğundan beri skandal niteliğindeki söylemler hikayeleri sarmalamış durumda. Gıybet temelli tür, 1600’lü yıllardan bu yana varlığını sürdürüyor ve ilk “roman à clef” (Fransızca’da “anahtarlı roman” anlamına gelir) eserini yazmak Fransız yazar Madeleine de Scudéry’ye attributed ediliyor.
Bu türün içindeki hikayeler güncel olayları hicvediyor ve gerçek figürleri neredeyse görünmez hale getirilmiş karakter maskeleri ardında konumlandırıyor. Bu kitaplar, hakaret iddiası (libel) riskiyle karşılaşmadan tartışmalı konulara değinmenin ve iç bilgi paylaşımının bir yoluymuş.
Bu türdeki eserler, controversial konulara dair konuşmanın ve dahili bilginin paylaşıldığı, aynı zamanda iftira ya da hakaret iddiasından kaçınılan bir araçtı. Madeleine de Scudéry’nin kardeşi Georges ile birlikte yazdığı Artamène ou le Grand Cyrus romanı, 1648-1653 yılları arasında Fransa Kraliçesi Anne of Austria ve başbakanı Kardinal Mazarin’in regans hükümetine karşı düzenlenen isyan dizisi The Fronde’le bağlantılı büyük figürlere değiniyor.
Madeleine de Scudéry’nin eseri hakkında
Antik Persistan’ı 17. yüzyıl Fransız saray dinamiklerini örtmek için bir perde olarak kullanan de Scundéry, on ciltlik romanıyla kendi katkısını sunmuş oldu.
Gıybet okuma becerisiyle nasıl bağlantılı?
Ancak gıybeti sevmek ve iyi bir gıbetçi olmak, okumaya geldiğinde çok daha öteye geçiyor. Son kez yakın bir arkadaşınla gerçekten güzel bir gıybet oturumu yaptığını düşün: Bir olayı can alıcı ayrıntılarıyla masaya yatırıyorsun. Üstelik bu, basit görünen ancak gerçekte aynı anda karmaşık sosyal süreçlerin işlediği bir eylem.
Gıybet, bireylerin bir sosyal ağ hakkında bilgi sahibi olmasına dayanır ve sohbetin kalitesi, katılımcıların değerlendirilen bilgilerle ne kadar içli dışlı olduklarına bağlıdır. Sizin de bir görüş sunmanız beklenir; bu hem ortak bilgilere katkı sağlar hem de ahlaki değerleriniz, algılarınız ve önyargılarınızı ortaya koyar.
Bu süreçin farkında olmayabiliriz ancak sohbetten genellikle diğer insanlar ve kendimiz hakkında daha iyi bir anlayışla ayrılırız: Belirli davranışlara, eylemlere ve motivasyonlara nasıl tepki verdiğimiz gibi.
Edebiyatta gıybet tekniği
Aynı süreç edebiyata uyarlanabilir. Tür veya döneme bakılmaksızın romanlar doğal olarak karakterlerinin kurgusal bağlamları, sosyal ağları dahilinde etkileşime girmesine dayanır. Bir romanda gezinen samimiyetler ve güç dinamikleri, gıbet ederken kullandığımız aynı becerilerle çözümlenebilir.
Romanın içinde tanık olunan her konuşma, pratiğin ayrılmaz bir parçasıdır; çünkü yazar derin karakter içgörülerine yol açan ipuçları bırakır. Karakterlerin tepkileri ve yanıtları, romanın ne yapmaya çalıştığını anlama anlayışımızı şekillendirir.
Gıbet ederken kullandığımız şekilde metne yaklaşmak, klasikleri ve diğer erişilmesi zor metinleri anlamanı sağlayan bir kanalı açığa çıkarır. Örneğin Jane Austen’in Pride and Prejudice romanının ilk sayfasında gıybeti, Bennett ailesinin evliliğe bakışını betimlemek için kullanması buna örnek.
Mrs Bennett, Mrs Long aracılığıyla Netherfield’e yerleşecek genç ve bekâr bir beyefendiden haberi olduğunu söyler; bu durum yerel annelerin hevesini kabartır. Mr Bennett ise soğuk kalır, h kızlarından birinin elinde yüzü güzel, bekâr zengin bir toprak sahibine çıkmasının mümkün olmasına dair alaycı sözler sarfeder.
Pride and Prejudice romanından
Mrs Bennett’in kızlarını evlendirmeye yönelik çaresizliğiyle kocasının kayıtsız tutumu, romanın yaklaşan çatışmalarına dair ipuçları verir. Dikkatli okuyucular bunu fark edebilir ve Austen’ın evlilik kültürünü nasıl hicvedtiğini ilk satırlardan itibaren çözümleyebilir.
Shakespeare’de gıybet
Aynı yaklaşım Shakespeare tiyatrolarına da uyarlanabilir. Much Ado About Nothing özünde, sohbet konusu olan kişinin yakınlarında olması gereken bir dizi özenle kurgulanmış gıbetten oluşur ve böylece hem olay örgüsünü hem de karakter gelişimi anlarını üretir.
Romanın alt hikayesinde Don Pedro, Ursula ve Hero, Benedick ile Beatrice için aşk eşleştiricileri rolünü üstlenir. Don Pedro’nun çetesi, Benedick’in Beatrice’ye karşı süregelen sevgisi hakkında gıbet ettiklerini fark etmeden dinlemesini sağlayacak bir konuşmayı özenle düzenler. Benzer şekilde Ursula ve Hero da Beatrice’nin Benedick’e duyduğu hislere dair gıbettikleri sırada orada olmasını sağlar.
Sonuç ne olur? Karşılıklı sevgilerini itiraf ederler ve alt hikaye çözülür — tüm bunlar gıbetin gücü sayesinde gerçekleşir.
Okurlar için anlamı
Peki bu okurlar açısından ne anlama geliyor? Kurgusal hikayelerin, insan olmanın ve bununla gelen karmaşık yönlerin üstesinden gelmek için mükemmel bir yol olduğu genel olarak kabul edilir. Gıbet eder gibi okuyarak, davranışsal işaretleri ve kalıpları tanımlamayı özellikle pratik yapar ve bu bilgiyi hem kugal hem de gerçek hayat senaryolarında uygulayabiliriz.
Gıbet sürecinde, herhangi bir konuşmanın olası alt metinlerine dair içgörü kazandığımız için sosyal durumları okumada daha iyileşiriz. Aynı zamanda okumayı keyifli kılar ve 18. yüzyıldan gelen biriyle günümüzdeki biz arasındaki benzerlikleri aydınlatır. Uyum etkileşimlerden ilk aşklara kadar insanlığın sorunlarının sürekliliğini ortaya çıkarır ve deneyimlerimizde yalnız olmadığımızı anlamamıza yardımcı olur.
Sizi bir kitap elinize alıp içindeki herhangi bir gıbeti fark etmeye çalışmaya davet ediyorum; belki de yeni bir şey öğrenirsiniz.
