Avustralya’nın üniversiteleri, yarım yüzyıl önce çevrimiçi eğitim ve çalışma alanında uluslararası bir deneyime sürüklendiğinde, tuğla ve harçtan inşa edilmiş kampüslerin gereksiz göründüğü anlar yaşandı. Bugün ise yapay zekanın eğitime etkisiyle yüz yüze öğretime geri dönüş öne çıkarken, kampüs alanlarının ve binalarının yeniden hızlı biçimde adapte edilmesi bekleniyor. Son 175 yılda üniversitelerde yapılan her inşa dönemi ve campus planlaması, Avustralya üniversitelerinin değişen ihtiyaçlarını ve hedeflerini açıkça yansıtıyor; kentlerin ve mahallelerin şekillenmesinde rol oynayan mimari ve peyzat stillerinin katmanlarını gözler önüne seriyor. Ancak bazı kurumsal yöneticiler, planlama danışmanları ve mimarlar, miras aldıkları campusların belirli yönlerinden memnun değil.
Avustralya üniversitelerinin değişen yapısı
Melbourne ve Sydney gibi 19. yüzyılda kurulan “kumtaşı” (sandstone) üniversiteleri, Birleşik Krallık’tan devralınmış manastır modeline dayanarak inşa edildi. İçeriye dönük, bilinçli biçimde zarif ve öğrenimin İngiliz modelleriyle bağlantısını göstermeye hevesli bu yapılar, dönemin akademik idealini yansıtıyordu.
Savaş sonrası on yıllarda bu etkiler, yeni sivil hedeflerle planlanmış modernist ortamlara yer verdi. Flinders, Newcastle, La Trobe, Murdoch ve Macquarie üniversiteleri, ham beton ve boyasız tuğladan oluşan bir malzeme paleti kullandı; yükseköğretim erişiminin daha demokratik biçimiyle konuşan, kendine özgü Avustralya peyzatlarını geliştirdi.
1950’lerden 1970’lere kadar yerleşik campuslarda yapılan gelişmeler — Sydney Üniversitesi’nin mühendislik bölgesi ve Melbourne Üniversitesi’nin tıp bölgesi gibi — bu yeni üniversitelerin ham görünümünü ve hissini tekrarladı. Bu kalkınma dönemi iki temel şey başardı: Üniversitelere, özellikle büyüyen mühendislik ve sağlık alanlarında öğretim ve araştırma kapasitesini dramatik biçimde genişletme imkanı tanıdı; ayrıca yollar ve otoparkları öğrencilerin kullanabileceği bahçeler ve açık alanlarla değiştirerek kentsel tasarımın ortaya çıkan fikirlerini benimseyerek üniversitelerin geleceğe yönelik ana planlamasını (master plan) yapmasına yardımcı oldu.
Mahalleye açılma
Bugün üniversiteler, “fildiız kuleleri”nin mahallelere daha açık ve gözenekli hale gelmesini istiyor. Bir zamanlar kumtaşı campusların sınırlarını çizen çitler ve kapılar uzun zamandır ortadan kalktı; toplu taşıma erişimi önemli ölçüde iyileştirildi ve üniversiteler genel halk için birçok program ve olanak sunuyor.
1990’lardan beri Avustralya’daki campus gelişmeleri, mevcut binaları yeniden kullanmaya yönelik uluslararası eğilimi de yansıtıyor. Başarılı uyarlayıcı kullanım (adaptive reuse) projeleri arasında RMIT’in şehir kampüsü, Flinders Üniversitesi’nin Tonsley bölgesi, Deakin’in Geelong’daki Waterfront campusı ve Melbourne Üniversitesi’nde eski polis at ahırlarının yüksek lisans alanlarına dönüştürülmesi yer alıyor.
Bu tutum, topluca yıkım ile yeni inşaat arasında üçüncü bir yol olarak uyarlayıcı kullanıma hızlanan bir zihniyet değişimiyle uyumlu. Üniversiteler büyütmeye nasıl devam edecekleriyle mücadele ederken, artık mevcut binaları geri dönüştürmek (retrofitting) gibi daha ekonomik ve sürdürülebilir pratikler uyguluyor.
Eski binalar, bugün artan işçilik ve inşaat maliyetleri nedeniyle yeniden üretilemeyecek malzeme ve ustalık yoluyla hazır bir karakter getiriyor. Tarihi binaları kullanmak, öğrenci deneyiminin özgün ve unutulmaz olmasını destekliyor.
Geçmişle birlikte yaşamak
Campus mimarisi son 175 yılda sürekli değişip dönüştüğü için, yeni gelişmelerin öncekileri yok etmemesi konusunda dikkatli olmamız gerekiyor. Melbourne Üniversitesi, Roy Grounds tarafından tasarlanan ve 1971’de açılan John Medley Binası’nı yıkmayı planlıyor; bunun yerine ağırlıklı olarak camdan oluşan, öğretime odaklı yeni bir bina inşa edilecek.
Twin kuleleri ve yerleşik köprüsüyle bilinen Medley binası, kampüsün Grattan Caddesi cephesi için samimi bir giriş kapısı olarak tasarlandı; South Lawn’ın ana yayalık güzergahıyla hizalanıp çerçeveliyor. Köprü, “modern Sighs Köprüsü” olarak tanımlanmış ve mezuniyet fotoğrafları için ikonik bir arka plan oluşturuyor. Bina, 1950’lerden 1970’lere kadar hem tarihsel referansları hem de Modernizmi içermeyele ilgilenen bir mimari türü olan “Neo-Liberty” stilinin nadir örneklerinden biri.
Son 2023 üniversite ana planına göre, ondan fazla savaş sonrası bina yıkım ya da “emeklilik” için işaretlendi. Campus ana planları meşhur olduğu kadar karmaşıktır; hem mevcut ihtiyaçları karşılamak hem de geleceği öngörmek zorundadır. Aynı zamanda öğrenci demografisindeki değişimler, hükümet politikaları ve öğretim-öğrenme biçimleriyle ilgili fikirlerin sürekli hızlı değişikliklere uğradığı bir yükseköğretim sektörüyle müzakere etmek durumundadırlar.
Medley’nin dönemindeki binaları geri dönüştürmek, asbest gibi tehlikeli malzemelerin varlığı ve çevresel performanslarının iyileştirilmesi gerekliliği nedeniyle zorlu olabilir. Ayrıca Medley’nin mirasının gözden geçirilmesi gerekiyor — kendisi bilinen bir soybilimci (eugenicist)ydi.
Ancak kampüslerimizdeki daha fazla orta yüzyıl binasını koruma ve adapte etmeye daha çok çabalamak zorunluluktur. Bu, inşaat sektöründe gelecek karbon emisyonlarını sınırlamaya yönelik yeşil çözümüdür. Bu binalar ayrıca birçok nesil personel ve öğrencinin üniversite deneyimini şekillendi.
Avustralya campuslarının değişime uyumlanma biçimlerini her zaman yeniden düşünmek, üniversitelerin geçmişe nasıl köklenmiş olabileceğini, ancak sürdürülebilir bir gelecek için sorumluluklarında aynı zamanda cesur olabileceklerini gösterecek.
