Neredeyse herkes yürürken doğal olarak sola döner – ve bilim bunu neden yaptığımızı hâlâ bilmiyor

2020 yılında, COVID-19 pandemisi sırasında araştırmacılar, kapalı bir alanda insanların birbirinden uzak durmaları istendiğinde nasıl hareket ettiğini inceliyordu. Kayıtları defalarca izlerken, neredeyse tüm katılımcıların aynı yöne, saat yönünün tersine dönen döngüler yürüdüğünü fark ettiler. Daha da ilginci, kimse bunu yaptıklarının farkında görünmüyordu. Beş yıllık bir araştırma yolculuğunun başlangıcı olan bu gözlem, insanların bu şekilde davranmasının nedenini çözme çabasını başlattı.

Etki kendisi kolayca tanımlanabiliyor: Belirli bir varış noktası olmadan bir kalabalığı kapalı bir alanda dolaşmaya bırakın, yavaş yavaş dönmeye başlar ve neredeyse her zaman sola döner. Bu hareketi kimse yönlendirmez, kimse karar vermez.

Oda suçlu değildi

Fizikçilere bu, “beliren davranış” olarak adlandırılan klasik bir örnek gibi görünüyor: Bireyler arasında ya da bireylerle çevreleri arasındaki sayısız küçük etkileşimden doğan kolektif bir kalıp. Araştırmacıların doğrulamaya çalıştığı iki temel hipotez de buydu.

İlk şüphe, yayalar ve odanın duvarları arasındaki etkileşime dayanıyordu. Önceki bir nörobilim çalışması, sağlakların sola, solakların ise sağa dönme eğiliminde olduğunu, bu hassas meyilin beynin iki yarım küresindeki küçük farklara bağlı olduğunu bulmuştu. Orijinal kalabalığın büyük çoğunluğu sağlak olduğu için, kolektif dönelinin yalnızca bireysel tercihlerin toplamı ve duvarların çevrelemesiyle bir döngüye dönüşmüş olması muhtemel görünüyordu.

Bunu test etmek için, kalabalık arena içinde toplanmadan başlayan yeni bir deney tasarladılar. Katılımcılar sırayla tek tek duvara doğru düz yürüdü ve oraya vardıklarında hangi yöne döndükleri kaydedildi.

Herkesin tercihini bilerek, insanları bu özelliğe göre sıralayabilir ve sonucu görebilirdiniz. Duvarların ve lakatlığın cevap olması durumunda, solak ya da daha da iyisi tamamen sağa dönen bir grubun dönelini tersine çevirip saat yönünde hareket etmesi gerekirdi. Böyle bir şey asla olmadı. Odayı sağa dönenlerle ya da solaklarla doldursanız da, saat yönünün tersine olan meyil korundu.

Belki de duvarların varlığı baş başına bu yönlendirme etkisinin arkasındaydı. Bunu anlamak için deneyi dışarıya, sınırsız duvarları olmayan 3.000 metrekarelik çok büyük bir okul bahçesine taşıdılar ve yüze yakın genç hiçbir şey onları yönlendirmeden yürüdü. Dönel etkisi yalnızca hayatta kalmakla kalmadı, daha da güçlendi. Oda açıkça suçlu değildi.

Kültür suçlu değildi

Kalan ikinci şüpheli, birbirimizle nasıl etkileştiğimizdi. İki yazar yüz yüze karşılaştığında, her ikisi de kenara çekilerek meşhur şerit-formasyonu olgusunu yaratır. Ancak seçtiğimiz taraf rastgele değildir ve genellikle insanların hangi taraftan sürdükleriyle belirlenir. İspanya’da, anakita Avrupanın geri kalanında olduğu gibi, karşıdan gelen kişinin aynı şeyi yapabilmesi için solumuzda biraz alan bırakarak sağa çekeriz.

Belki, araştırmacılar düşündü, saat yönünün tersine hareketin kökeni bu olgunun bir tezahüründen ibaret. Yayalar her etkileşimde sağa doğru kenara çekilmeye eğilimindeyse, duvarı sağlarında taşıyarak saat yönünün tersine yürürler. Bu doğru olsaydı, Japon kalabağı saat yönünde dönerdi çünkü Japonya’da insanlar sola sürer ve sola kenara çeker, şerit-formasyon İspanya’nın tersi tarafında oluşur.

Bir resimden: çalışmalarımızdan birinde, saat yönünün tersine spiral yönünde (mavile) genel eğilimin açıkça görüldüğü bir görüntü.

Araştırmacının kendi görüntüsü

Araştırmacılar, kalabağın saat yönünde döneceğinden emin oldukları Tokyo’daki bir arkadaşlarına ulaştılar. Yeni deneyler yeni bir başarısızlıkla sonuçlandı. Japon kalabağı saat yönünün tersine döndü, dolayısıyla hipotezleri yanlıştı.

Lakin hâlâ ayakta duran bir kültürel açıklama vardı: Yolda bir yerlerde edinilen bir alışkanlık, neredeyse tek tek atletik pistlerin saat yönünün tersine inşa edilmesi gibi. Bu yüzden, yetişkin kurallarını neredeyse hiç içselleştirmemiş anaokulu çocuklarına yöneldiler. Bu meyil aksine solmaya değil, ölçtükleri hiçbir yerde olmadığı kadar güçlüydü.

Cevap bizim içimizde

Eğer bu ne grup, ne çevre ne de sosyal alışkanlıklarsa, geriye yalnızca bir yer kalmıştı: Safca bireysel bir özellik, biyomekanik ya da beyne yerleşmiş bir şey.

Bunu test etmek için, yüze yakın volunteer’i boş bir arena içinde tek tek, yalnız yürümeleri için istediler. Çarpışacak kimse ve takip edecek kalabalık olmasa da, açık bir çoğunluk hâlâ saat yönünün tersine hareket etti.

Onlarca yıldır alanımız, bu tür kolektif kalıpların yayalar arasındaki etkileşimlerden doğduğu varsayıyordu. Bu durumda veri tam tersini gösteriyor; kalıp zaten yalnız yürüyen tek bir kişide var. Hatta, yalnızca o bireysel hareket verilerini bir modele besleyerek tüm kalabağın dönelini yeniden üretmeyi başardık. Bu durumda ve beliren kolektif olgulardan farklı olarak, bütün parçaların toplamından fazlası değildir; tam olarak aynıdır.

Vé işte dürüst sonuç: Bu bireysel düzeyde bu meyili neden yarattığını hâlâ bilmiyoruz. Lakatlığa, baskın ayağa, baskın göze, cinsiyete vb. bir ilişki aradık ve hiçbir şey bulamadık. Kör bir bezle gözleri bağlanan yürüyücilerin çalışmalar, bir tarafa doğru spiral oluşturmaya eğilimli olanlar, daha derin bir şeyi, belki iç kulağımızdaki düzlük hissimizi çok hafif şekilde değiştiren asimetrileri ima ediyor. Ancak durum böyleyken, bunun için herhangi bir sebep sunamıyoruz.

Her halükarda, bu çekimin kalabalığa değil bireye ait olduğunu bilmek hâlâ değerlidir ve paylaştığımız alanları modellemeye ve tasarlamaya yardımcı olabilir: Havalimanları, tren istasyonları ve müzeler gibi insanların akıcı akışının önemli olduğu yerler.

Aynı sola doğru meyil hayvanlarda da ortaya çıkıyor, örneğin sürü yapan balıklarda ve ordu karıncalarının spiral değniricilerinde. Yalnız bir insanı sola iten bu kuvvet, nihayetinde insanlıktan çok daha eski çıkabilir.